Δευτέρα, 17 Φεβρουαρίου 2020

Η ΑΠΛΟΤΗΤΑ ΩΣ ΑΞΙΑ ΚΑΙ ΑΡΕΤΗ Δημήτρης Κ. Μπάκας

                                     
Προοίμιο
« Η γλώσσα που μου αρέσει είναι μια γλώσσα απλή και αφελής, ανεπιτήδευτη, ίδια στο στόμα και ίδια στο χαρτί, μια γλώσσα ζουμερή , κοφτή και πυκνή, όχι λεπτεπίλεπτη και περιποιημένη….», αυτά  έλεγε ο Μονταίνιος και είχε δίκαιο. Πάντα προτιμάμε μια αλήθεια απλή, αντίστοιχη  με την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας, αλλά δίχως το βάρος της σύγχυσης του πνεύματος.
Η απλότητα είναι ευφυία και τέχνη αλλά και αρετή. Να λέμε την αλήθεια.  Να λέμε το πολύπλοκο πιο απλά, αλλά ουσιαστικά, χωρίς προσποίηση. Απλότητα του αληθινού  και ας είναι πολύπλοκο. Πόσο εύκολο είναι αυτό; Απλό είναι το απέριττο. Ό,τι απαιτείται για να  κατανοηθεί σωστά κάτι, χωρίς να μειώνεται η ουσία του. Δεν ταυτίζεται με  το απλοϊκό. Είναι μια λεπτή προσέγγιση της  αλήθειας, χωρίς φτιασίδια που την αλλοιώνουν. Μια αρμονική  θεώρηση των μερών με ματιά διαφάνειας. Απλό, αλλά  και τόσο δύσκολο. Αξίζει πολύ και συνιστά μια αρετή,  που την κατορθώνουν ελάχιστοι.


Εισαγωγή
Ο απλός άνθρωπος ζει απλά, όπως αναπνέει. Μιλάει απλά, δίχως περισσή προσπάθεια για αίγλη και χωρίς εντροπή. Η απλότητα δεν είναι μια αρετή που προστίθεται  στην ύπαρξη του ανθρώπου, αλλά είναι η ίδια η ύπαρξη του ανθρώπου χωρίς στολίσματα παραπανίσια. Είναι μια σπάνια αρετή, ίσως η πιο ανάλαφρη και η πιο διάφανη. Είναι το αντίθετο του περίτεχνου. Απεχθάνεται τα ψέματα, τις υπερβολές και τις ρητορείες, γι’ αυτό είναι και  η πιο αληθινή. Το αντίθετο της πολυπλοκότητας, της πολυσημίας, της αμφισημίας  και  της αλαζονείας,  γι’ αυτό είναι η  πιο δύσκολη και η πιο σπάνια αρετή!

Η πραγματικότητα είναι πολύπλοκη, αλλά διαμορφώνεται από απλά πράγματα και από τις σχέσεις μεταξύ τους. Η  διαπλοκή  αιτίων και αιτιατών  εξισορροπείται, δυναμικά, σε ένα  όλο που  τελικά παρουσιάζεται ως απλό, γιατί είναι αποτέλεσμα  αντιθέσεων και συγκρούσεων και  που υποχρεώνονται σε σύνθεση.


Απλότητα και πολυπλοκότητα
Απλότητα δεν σημαίνει μειωμένη νοημοσύνη, όπως και ευφυΐα δεν σημαίνει συσσώρευση εμποδίων. Είναι μια πολυπλοκότητα  σκέψης που καταλήγει σε μια απλότητα  «βλέμματος». «Όλα είναι πολύ πιο απλά από όσο μπορούμε να φαντασθούμε και ταυτόχρονα πολύ πιο περίπλοκα από όσο μπορούσαμε να διανοηθούμε» έλεγε ο Γκαίτε. Μία τεράστια πολυπλοκότητα της πραγματικότητας, καθίσταται  τελικά απλότητα της ύπαρξης. Το αντίθετο του απλού δεν είναι το πολύπλοκο, αλλά το κίβδηλο.

 Το απλό  είναι αυτό που λέμε «κοινό αίσθημα» και ορθή κρίση, όταν δεν μπλοκάρεται από τις γνώσεις ή τα πιστεύω. Ό,τι  η ψυχή μας  «βλέπει» με ειλικρίνεια. Είναι, συνήθως πχ. αδύνατο να περιγράψουμε την αληθινή  ομορφιά με λόγια, αλλά η ψυχή την αισθάνεται αμέσως, όταν την αντικρίσει! Αρκεί να είναι ικανή να την αναγνωρίσει.

 Η λογική συνιστά την προϋπόθεση για όλες τις σκέψεις, αρκεί να είναι ικανή για σκέψεις. Δεν αυτοπαγιδεύεται, πρέπει να είναι διαυγής. Συνήθως ανάμεσα σε δύο αποδεικτικές διαδικασίες, οι επιστήμονες συνηθίζουν να προτιμούν την πιο απλή. E=mc2, τι πιο απλό αλλά και πολύπλοκο !!! Εμπιστεύονται την απλότητα της πραγματικότητας, παρά την πολυπλοκότητα του πνεύματος. Απλότητα είναι η τέχνη της αναγωγής του πολύπλοκου σε απλό και όχι το αντίθετο. Είναι η σαφήνεια σκέψης. Γιατί, άραγε, να είμαστε  σχοινοτενείς και δυσνόητοι, όταν μπορούμε να είμαστε σαφείς; Τα ρηχά νερά μάς ξεγελούν μόνον όταν είναι θολά! Τα επιχειρήματα είναι πιο πειστικά όταν είναι απλά.
Ο σχολαστικισμός είναι διαχρονικός. Κάθε γενιά έχει τους «σοφιστές» της.  Τώρα έχουμε και τους «ξερόλες» ! Γιατί η ασάφεια προστατεύει, όπως και η πολυπλοκότητα.  Όμως, η  φιλοσοφία και η σκέψη πρέπει να γίνονται κατανοητές  από τους πολλούς, με τη θέλησή  τους.


Σχολιασμός
 Η απλότητα είναι μια διανοητική αρετή, γιατί συνιστά  δύναμη για να αποβληθεί το περιττό, που θολώνει τη σκέψη και την αλήθεια. Είναι, προσέτι,  ηθική  και πνευματική αρετή, γιατί συνιστά  αγνότητα καρδιάς, ειλικρίνεια του λόγου και ευθύτητα συμπεριφοράς.
Η απλότητα δεν πρέπει να ταυτίζεται με την ειλικρίνεια. Η υπέρ-απλούστευση μπορεί να κρύβει την αλήθεια και δεν αποκλείει το ενδεχόμενο  υποκρισία. Θα μπορούσαμε να πούμε απλά ότι είναι η απουσία τεχνασμάτων και τακτικής σκοπιμότητας. Καλύτερα ένα απλό ψέμα από μια υπολογισμένη ειλικρίνεια. Ανεπεξέργαστη, ίσως να είναι λιγότερο σωστή, αλλά αποπνέει αίσθηση καθαρότητας, γιατί  είναι ανυπόκριτη και αθώα. Αποπνέει γαλήνη  που γοητεύει, όταν τη δούμε με αγνά μάτια. Είναι το αντίθετο του ναρκισσισμού και της έπαρσης, γιατί συστέλλεται το εγώ και αναδύεται αρμονικότητα

Απλότητα σημαίνει αυθορμητισμός, ευφρόσυνος αυτοσχεδιασμός και ανυστεροβουλία. Δεν χρειάζεται δύναμη επιβολής, γι’ αυτό αποπνέει  μια αίσθηση ελευθερίας. Είναι μια ευτυχισμένη αθωότητα. Ασχολείται με την πραγματικότητα, χωρίς  φτιασίδια. Λέει αυτό που θεωρεί αληθές και σωστό αποφεύγοντας τη φιλαυτία. Συνιστά  το αληθινό χαρακτηριστικό κάθε αρετής. Κάθε αρετή παύει να είναι αρετή, όταν απλά  φαίνεται ως αρετή. Δεν ισχύει ό,τι ισχύει… για τη Γυναίκα του Καίσαρος, που πρέπει είναι και να φαίνεται «τίμια!!». Κάθε  αρετή είναι τίμια , άλλως δεν είναι αρετή!

Η απλότητα γοητεύει  πάντα, αλλά δεν συνιστά  δικαιολογία για  τα πάντα! Όποιος χρησιμοποιεί την απλότητα για να γοητεύσει  ήδη την έχει αχρηστεύσει. Θα λέγαμε είναι αρετή «παιδική»!! Μια   «παιδικότητα», που σήμερα και τα παιδιά την έχουν χάσει! «Όπως τα πετεινά του ουρανού… και τα κρίνα του αγρού…» του Ευαγγελίου.  Δεν μπορούμε, όμως,  να ζήσουμε τόσο απλά, όπως τα πουλάκια και τα φυτά. Μας το θυμίζει η φρόνηση, που είναι πιο  ρεαλιστική αρετή, ενώ  η απλότητα μάς ανεβάζει σε πιο πνευματικό ανθρώπινο σκαλί. Όλα είναι απλά για το Θεό και όλα είναι  θεϊκά  για τους απλούς!

Το πολύ απλό και το υπερβολικά πολύπλοκο είναι αντανακλάσεις του ιδίου πράγματος. Σαν τον ρωμαϊκό θεό Ιανό , που παρουσιάζεται συνήθως  να κοιτά προς δύο κατευθύνσεις, έχοντας δύο πρόσωπα αχώριστα μεταξύ τους.  Μια κατάσταση που φαίνεται απλή προκαλεί ταυτόχρονα πολύπλοκες διεργασίες μέσα στο μυαλό. Έτσι περιπλέκονται η απλότητα με την πολυπλοκότητα. Μια «σύμπτωση των αντίθετων», που πιστεύτηκε ενίοτε, ως θεός!  Σύμφωνα με τη κβαντική θεωρία, το  απόλυτο κενό και πληρότητα ενέργειας συνυπάρχουν! Κατά τη θεωρία του χάους η χαοτική διαδικασία μπορεί να δημιουργήσει κανονικές μορφές. Πχ. οι τυχαίες διακυμάνσεις σε μια κατσαρόλα με νερό που βράζει συνδυάζονται και σχηματίζουν  σχήμα  εξαγωνικών δινών!


Αποτιμήσεις
Από μια χαοτική κατάσταση αναδύεται μια τάξη και μια τάξη μπορεί να εκφυλιστεί σε αταξία. Εάν παρατείνουμε την πολυπλοκότητα πολύ μακριά θα γίνει καθαρή τύχη. Αλλά και εάν συμπιέσουμε το απλό θα ξεπηδήσει η πολυπλοκότητα. Εδώ αναφύεται  η σημασία της απλότητας ως αρετής.  Η κοινωνία μας λαμβάνει μια σχετικά απλή και σταθερή μορφή, που πηγάζει από πολύπλοκα όνειρα, τις επιθυμίες και τη συνεισφορά των μελών της. Κάθε άτομο, έχοντας ελευθερία επιλογής, είναι εν μέρει δημιούργημα της κοινωνίας στην οποία ζει. Μια υγιής κοινωνία απορροφά την ενέργεια και τη δημιουργικότητα των μελών της και ταυτοχρόνως τους παρέχει αξίες , ηθική και μια κοινή αντίληψη της σπουδαιότητας της κοινωνίας. Έτσι στην κοινωνική ζωή που μοιάζει ιδιαίτερα πολύπλοκη, είναι δυνατόν να εμφανισθεί μία απρόβλεπτη τάξη. Και  όταν τα πράγματα μοιάζουν  να είναι απλά, πρέπει να είμαστε έτοιμοι  να υποδεχτούμε  τις κρυμμένες λεπτές διαφορές και την πολυπλοκότητα!

Η  απλότητα και η πολυπλοκότητα δεν εμπεριέχονται τόσο στα πράγματα καθαυτά, αλλά στον τρόπο με τον οποίο τα πράγματα επιδρούν το ένα στο άλλο και εμείς με τη σειρά μας αλληλοεπιδρούμε με αυτά. Ό,τι μοιάζει υπερβολικά απλό αποδεικνύεται όλο και πιο, πολύπλοκο όσο περισσότερο εμβαθύνουμε στις λεπτομέρειές του. Όλα συνδέονται με τα πάντα άρα είμαστε υποχρεωμένοι να έχουμε ολιστική αντίληψη. Σε μια κοινωνία που κατακλύζεται από την «πληροφορία» η γενίκευση και η απλοποίηση κυριαρχούν. Οι απλοποιήσεις χρησιμοποιούνται, συνήθως από  δημαγωγούς, προκειμένου να αποκτήσουν δύναμη και να προκαλούν αυταπάτες και στερεότυπα. Το «εμείς» απέναντι από το «αυτοί». Προκαλείται σύγχυση και χρησιμοποιούνται απλοποιημένοι δυισμοί.

Είμαστε υποχρεωμένοι να ξαναβρούμε τις δοκιμασμένες αρετές.  Να κινηθούμε σε μια κορυφογραμμή ή σε τεντωμένο σχοινί, ανάμεσα στις υπεραπλουστευμένες επιλογές που αδιαφορούν για τις λεπτές διακρίσεις και την υπερβολικά πολύπλοκη άμεση δράση και τις ξεκάθαρες αποφάσεις. Είναι ένα είδος  υψηλής τέχνη η απλότητα. Αποκτιέται σιγά –σιγά  με κόπο και προσπάθεια. Παράδειγμα  η χρήση  της γλώσσας,  με την οποία εκφράζουμε θαυμάσια ευρύτατα θέματα με απλότητα και σαφήνεια, αλλά μπορούμε εύκολα να οδηγηθούμε σε πλατειασμούς και ασάφειες, όπου χάνεται το νόημα και η ουσία!
Η απλότητα, ως αρετή, δεν σημαίνει κατάργηση αλλά υπέρβαση της σκέψης ή της συνείδησης. Βασίζεται στη γνώση και μάλιστα στη βαθύτερη και σοφότερη. Απελευθερώνεται από τις άπειρες λεπτομέρειες, τις οποίες δεν τις αγνοεί, αλλά τις συνθέτει δημιουργικά σε όλο. Απελευθερώνεται από τα δεσμά των λεπτομερειών. Δίχως την απλότητα  ούτε διαυγής  στοχασμός υπάρχει ούτε  πλήρης σκέψη  είναι εφικτή. Γιατί βυθιζόμαστε στις λεπτομέρειες και χάνουμε την ουσία.

Το αληθινό, συνήθως, είναι απλό, αρκεί να γίνει κατανοητό. Η απλότητα συνήθως μας προστατεύει από τον κομπασμό και αλαζονεία. Δεν μας επιτρέπει  να παρασυρθούμε και να χάσουμε την αίσθηση της πραγματικότητας και να εκλάβουμε τον εαυτό μας , ως αυθεντία. Σημαίνει ελευθερία και  διαφάνεια. Ακριβώς, γι’ αυτό, θαρρούμε ότι το  πιο ευεπίφορο για την ολιστική παιδεία είδος συγγραφής κειμένων είναι το Δοκίμιο. Σε μια εποχή ακραίας εξειδίκευσης  της γνώσης, του κατακλυσμού των πληροφοριών που θολώνουν τις γνώσεις και απομακρύνουν κάθε δυνατότητα προσέγγισης της αλήθειας, το  Δοκίμιο συνιστά την πιο απλή έκφραση απόψεων και γνωμών.  Δοκίμιο σημαίνει  αρχικό σχεδίασμα κειμένου, δοκιμαστικό έργο. Κείμενο περιορισμένης (όχι όμως όσης ενός άρθρου) έκτασης, που πραγματεύεται ένα συγκεκριμένο θέμα από διαφόρους χώρους, κοινωνία, επιστήμη, πολιτική , τέχνη κλπ.  Δεν εξαντλεί το θέμα αλλά αποδίδει με σαφήνεια τις απόψεις του γράφοντος, παρέχοντας  το έναυσμα για τον αναγνώστη να βρει το δικό του δρόμο αναζήτησης τη αλήθειας. Προέρχεται από το γαλλικό essai( essaiyer=  δοκιμάζω). Πρώτος χρησιμοποίησε ο M. De Montaigne (1558), για να δείξει ότι τα κείμενά του αποτελούσαν προσπάθειες προσεγγίσεως του θέματος.


Επίλογος
Απλότητα είναι «η χάρις των Αγίων» και η γοητεία, ίσως, των αμαρτωλών, που έχουν συναίσθηση των αμαρτημάτων τους. Η υπερβολή, ποτέ, δεν είναι αρετή. Η αρετή είναι  πάντα μια ποιοτική κορυφή. Ο απλός άνθρωπος το ξέρει και δεν τον νοιάζει η απέραντη σχολαστικότητα. Βρίσκει σχετικά εύκολα το «γνώθι σαυτόν» και τα όριά του και φροντίζει με σωφροσύνη να μη τα υπερβεί. Η φρόνηση τού επιβάλλει την αλήθεια με σύμφωνη γνώμη του Λόγου και των συναισθημάτων του. Ζει τον κόσμο όσο απλά είναι δυνατόν, γιατί η σωφροσύνη του καθορίζει τα όριά τουΒλέπει  τον κόσμο με αληθινό, ωραίο και αγαθό βλέμμα. Ο απλός άνθρωπος έχει εμπεδώσει τις βασικές έννοιες της ζωής με απλό τρόπο και είναι γαλήνιος, χωρίς άγχος ιδιαίτερο. Απολαμβάνει τη ζωή στα μέτρα του και είναι όλβιος, αλλά και στους συνανθρώπους του είναι ευχάριστος, γιατί είναι αγνός και χρήσιμος αληθινά.

 Ζει την πραγματικότητα, που συνιστά για εκείνον αιωνιότητα, ως παρόν, και νιώθει ευφροσύνη και πλήρωση. Δεν έχει τίποτε να αποδείξει γιατί απλά, δεν έχει τίποτε να επιδείξει.
 Η απλότητα είναι αρετή που κατέχουν οι πραγματικά σοφοί. Είναι η σοφία των Αγίων ανθρώπων.
                                                                                           Δημήτρης Κ. Μπάκας
                                                                                          Φεβρουάριος  2020

Τρίτη, 11 Φεβρουαρίου 2020

Η ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΩΣ ΑΞΙΑ ΚΑΙ ΑΡΕΤΗ Δημήτρης Κ. Μπάκας

Προοίμιο
Ένα περιστατικό που «διαφημίσθηκε» τόσο πολύ  στα ΜΜΕ μάς δίνει  την  «ωραία» αφορμή για να εμβαθύνουμε στην έννοια της ανεκτικότητας (ανοχής), που είναι τόσο παρεξηγημένη, αλλά και τόσο απαραίτητη.. Ένας νεαρός ( έφηβος) μαθητής απαιτούσε με βίαιο, προκλητικό, ίσως, και απειλητικό τρόπο τη διαγραφή απουσίας του από μία εκπαιδευτικό λειτουργό Σχολείου, η οποία με «ιώβειο», όπως χαρακτηρίσθηκε, υπομονή ανεχόταν τη συμπεριφορά του μαθητή της.
Φυσικά,  δεν είναι δυνατόν να έχουμε συγκεκριμένη  άποψη για το περιστατικό, γι΄ αυτό θα αποφύγουμε κάθε σχολιασμό του. Εξάλλου,  το αρμόδιο Υπουργείο έχει, ήδη, επιληφθεί και ερευνά το θέμα.  Μπορούμε, όμως,  ευκαιριακά,  να αναζητήσουμε  τα όρια στις λεπτές εκείνες σχέσεις μεταξύ μας που μπορούν να μάς οδηγήσουν, σε ρίξεις, μίσος  και φανατισμό, αλλά και σε φιλία , συνεργασία και αγάπη. Να προσεγγίσουμε τα όρια συμπεριφοράς μας για  ειλικρινείς ανθρώπινες σχέσεις. Να ερευνήσουμε πιο ολιστικά και προσεκτικά το περιστατικό και να εντοπίσουμε πόσες αρετές απουσιάζουν, να βρούμε, ει δυνατόν, μια «κόκκινη γραμμή», που εάν ξεπερασθεί, οι καταστάσεις καθίστανται  πλέον ανεξέλεγκτες. Μήπως μπορούσαμε να πούμε ότι η ανοχή συνιστά αξία ή ακόμη και αρετή; Και γιατί!


Εισαγωγή
Ο καθένας μπορεί να ρωτήσει: «Το να θεωρούμε πως υπάρχουν πράγματα μη ανεκτά σημαίνει αδιαλλαξία»; ή  «το να είναι κάποιος διαλλακτικός σημαίνει πως ανέχεται τα πάντα»; Η απάντηση ασφαλώς θα ήταν αρνητική και στις δυο περιπτώσεις. Το να ανεχόμαστε τον βιασμό, τα βασανιστήρια ή τον φόνο, αναντίρρητα δεν είναι αρετή, γιατί κανένας  σώφρων άνθρωπος δεν μπορεί να τα  ανεχθεί.  Η ανοχή δεν αναφέρεται, όμως, σε σαφώς ξεκαθαρισμένες περιπτώσεις, αλλά εκεί, όπου παρατηρείται ασάφεια.  Το δυσχερέστερο είναι ο  προσδιορισμός  των ορίων της.

Η επιστήμη, η φιλοσοφία, η πολιτική,  η δικαιοσύνη,  η  ηθική συνείδηση, το συναίσθημα, η λογική…όλα είναι πρόθυμα να μας βοηθήσουν! Αλλά πώς; Ουσιαστικά  επιδιώκουμε να βρούμε την αλήθεια. Η επιστήμη για την αλήθεια ενδιαφέρεται.  Αποδέχεται, όμως, τις διαψεύσεις, και έτσι εξελίσσεται, μέσα στην  υπερ-πολυπλοκότητα του Κόσμου μας. Ακόμη και τα μαθηματικά, το ακριβέστερο εργαλείο, που βρήκε ο άνθρωπος για να προσεγγίσει την  πολυπόθητη αλήθεια, δεν παρέχουν ασφαλή αποτελέσματα. Η θεωρία της απροσδιοριστίας, του χάους, το θεώρημα του Gödel, αλλά και οι άρρητοι αριθμοί, μάς επιβεβαιώνουν την αβεβαιότητα. Με μαθηματικά, εξάλλου,   δεν είναι δυνατόν να αποτιμηθούν τα συναισθήματα, οι συγκινήσεις, το φιλότιμο και η αγάπη! Επομένως, η ανοχή έχει πάντοτε μια θέση στις σχέσεις μας και μάλιστα με  ασαφή όρια.

 Η ανθρωπότητα βρήκε τον  ιστορικό της δρόμο, όχι βέβαια πάντα με επιτυχία, αλλά οπωσδήποτε κατόρθωσε μια ισορροπία μεταξύ όλων των παραγόντων.  Δεν επικράτησε η  απόλυτη δικαιοσύνη, ούτε, όμως, η απόλυτη  αδικία!  Ο Άνθρωπος πολλές φορές βρήκε ένα αξιόπιστο νόημα ζωής. Αναζήτησε μια Υπέρτατη Δύναμη, οποία  τού εξασφαλίζει μια ευρύτερη δικαιοσύνη.  Πίστεψε σε βασικές αξίες και  το σημαντικότερο,  κατέβαλε προσπάθεια εναρμόνισης  των δυνάμεών του  με  το περιβάλλον, στο οποίο είναι υποχρεωμένος να ζήσει. Ανέπτυξε επιτηδειότητες και καλλιέργησε  αρετές , που συνιστούν και την ειδοποιό διαφορά, την ανθρωπινότητα.


Ανοχή ( ανεκτικότητα)
Σήμερα , παρά τις άπειρες γνώσεις μας, κυριαρχούν οι απόψεις, οι δοξασίες και οι γνώμες, οι οποίες, δυστυχώς, έχουν ουσιαστικά κατακλύσει τη ζωή μας. Συνήθως, αγνοούμε πολύ περισσότερα από όσα γνωρίζουμε.  Το χειρότερο είναι το, ό,τι γνωρίζουμε εξαρτάται άμεσα ή έμμεσα από κάτι που αγνοούμε. Το πρόβλημα της ανοχής, ως εκ τούτου, καθίσταται επιτακτικό.  Ό,τι δύσκολα αμφισβητείται επιστημονικά, εάν  θεωρηθεί από φιλοσοφική, ηθική ή θρησκευτική πλευρά απαιτεί ανοχή και  πίστη, ώστε να κρυσταλλωθούν  οι  αποφάσεις μας.

Η ανοχή συνιστά αξία, μόνον, όταν είναι σε βάρος του εαυτού μας και υπέρ  του άλλου. Δεν αξίζει η ανοχή, όταν δεν πρόκειται να χάσουμε τίποτε ή όταν με την ανοχή μας επωφελούμαστε σε κάτι. Το να ανεχόμαστε, π χ. τη φρίκη και την αδικία σε βάρος άλλου, πλην εμού, ασφαλώς δεν είναι αρετή, αλλά εγωισμός, αδιαφορία, βαρβαρότητα και χυδαιότητα!

Ανοχή σημαίνει αποδοχή εκείνου που καταδικάζουμε. Επιτρέπουμε να γίνεται εκείνο, που μπορούμε να εμποδίσουμε  ή να αντιπαλέψουμε. Σημαίνει την απάρνηση ενός μέρους της δύναμής μας, της εξουσίας μας  ή και του θυμού μας. Ανεχόμαστε π.χ. τα καπρίτσια ενός παιδιού ή τις θέσεις ενός αντιπάλου μας. Αυτό σημαίνει ότι είναι αρετή. Ήτοι έχουμε αναπτύξει μια εσωτερική δύναμη κόντρα στη δική μας επιθυμία, σε βάρος του εαυτού μας, με προσωπικό  κόστος. Κοντολογίς, υπερβαίνουμε το δικό μας συμφέρον με οδύνη και ανυπομονησία.

Η κοινωνία, στην οποία ζούμε, είναι αντιφατική, γεμάτη πάθη, κατακερματισμένη και χρειάζεται ανοχή. Η ανοχή είναι «εκ των ων ουκ άνευ», γι’ αυτό συνιστά  αξία! Εάν, όμως, η ανοχή καταστεί καθολική  δεν θα είναι πια η Κοινωνία ανθρώπινη, άρα  δεν υπάρχει πια ανάγκη για  ανοχή! Ως αρετή η ανοχή  βρίσκεται, πάντοτε, εγγύτατα στη χρυσή τομή της κρίσιμης αναλογίας. Ούτε υπερβολή, ούτε έλλειψη. Τραβηγμένη στα άκρα, η ανοχή, αυτοαναιρείται, καθόσον αφαιρεί την ελευθερία, τη δικαιοσύνη  και όλο τον ηθικό χώρο από τους άλλους!


Σχολιασμός
Τα θέματα ανοχής, δεν έχουν βασικό νόημα στο πεδίο, όπου οι επιστήμες έχουν δυνατότητα εφαρμογής, παρά το ότι δεν είναι σπάνιες οι διαφωνίες στις εκάστοτε προσεγγίσεις. Η επιστήμη προχωρεί  διορθώνοντας τα λάθη της. Η ανάγκη ανοχής αναδύεται από  την αδυναμία μας να κατακτήσουμε το απόλυτο. Οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι πρέπει να υπάρχει πάντοτε αμοιβαία ανοχή, γιατί όλοι μας είμαστε αδύναμοι, κάνουμε  λάθη και  ζούμε με απόψεις..

Η γενναιοδωρία και προπαντός η αγάπη προς ένα πρόσωπο,  έχουν ευρύτερα όρια από εκείνα της ανοχής, αλλά εάν είναι υπερβολικά, συνήθως,  βλάπτουν. Όποιος είναι δίκαιος με τους δίκαιους ή γενναιόδωρος με τους γενναιόδωρους δεν είναι ούτε γενναιόδωρος ούτε μεγάθυμος. Έτσι και ένας ανεκτικός με τους ανεκτικούς δεν είναι ουσιαστικά ανεκτικός. Ήτοι η ανοχή δεν είναι αρετή, όταν πρόκειται για μεταξύ ανεκτικών προσώπων. Όπως, και οι αδιάλλακτοι δεν έχουν το δικαίωμα να παραπονεθούν αν αντιμετωπισθούν με αδιαλλαξία.

Δημοκρατία δεν σημαίνει αδυναμία. Ανοχή δεν σημαίνει παθητικότητα. Η καθολική ανοχή, που δεν είναι ούτε ενάρετη ούτε βιώσιμη, είναι ηθικά καταδικαστέα και πολιτικά καταδικασμένη. Μια Δημοκρατία που θα έθετε σε απαγόρευση κόμματα δεν θα ήταν αρκούντως δημοκρατική, γιατί θα αρνιόταν να υπερασπισθεί δυναμικά, όπου χρειαζόταν, το δίκαιο και την ελευθερία. Το  κριτήριο, περιπτωσιακά πάντα,  είναι κατά βάση πολιτικό και όχι ηθικό. Είναι ο ουσιαστικός  κίνδυνος που αντιπροσωπεύουν οι αδιάλλακτοι. Όταν απειλούνται η ελευθερία και οι θεσμοί αποδυναμώνονται σε επικίνδυνο βαθμό, τότε είναι απαραίτητο να αναχαιτισθεί η βία δια της βίας, καθόσον, άλλως, θα σήμαινε έλλειψη αποφασιστικότητας ή προνοητικότητας.

            Η γνώση από μόνη της χωρίς ήθος και καλλιέργεια ψυχής δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη βούληση. Καμία επιστήμη  μόνη της δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη Δημοκρατία, ούτε την ηθική. Ακόμη και η απόλυτη  δικαιοσύνη δεν μπορεί να λύσει τα ηθικά θέματα.  Τα πιο δυσεπίλυτα προβλήματα προκύπτουν από τις ανθρώπινες σχέσεις και για την επίλυσή τους απαιτείται κάτι ανώτερο, ανθρώπινο! Απαιτούνται η κατανόηση, η επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων, η ενσυναίσθηση, το αίσθημα του συνανήκειν, η βεβαιότητα  ότι έχουμε μια κοινή μοίρα…. Απαιτείται μια κοινή  ελπίδα, η οποία αναδύεται από τα κοινά πιστεύω που ερείδονται στην πολυπόθητη, αλλά μη συλλαμβανόμενη αλήθεια, στο ψυχικό κάλλος , ως  ενδόσιμο κάθε πράξης, και την ηθική βούληση για πραγμάτωση των δοκιμασμένων αρετών.

 Ένα ολόγραμμα αρετών θεμελιωμένο στη φρόνηση (συνδυασμό λόγου και συναισθημάτων), στην σωφροσύνη( εύρεση και τήρηση των μέτρων μας, αυτάρκεια), στην ανδρεία ( θάρρος) για αντιμετώπιση των δυσκολιών της ζωής  και της δικαιοσύνης, ως καταπολέμηση του ίδιου  συμφέροντος και απόδοσης του δικαίου. Το ολόγραμμα αυτό συμπληρώνεται και εμπεδώνεται στη συνιστάμενη όλων των αρετών, την ανυστερόβουλη αγάπη για την αγάπη.
Κανένα, όμως, οικοδόμημα δεν χτίζεται μόνο με ογκόλιθους. Απαιτούνται και μικρότεροι δομικοί λίθοι. Έτσι και ταπεινότερες αρετές έχουν τεράστια συμβολή στη στερεότητα του ολογράμματος των αρετών μας. Τέτοιες αρετές είναι: η γενναιοδωρία, η συμπόνια, η ευγνωμοσύνη, η γλυκύτητα … Μεταξύ αυτών των «μικρών αρετών» σημαντική θέση καταλαμβάνει η ανεκτικότητα. Ελάχιστη θα έλεγε κάνεις αρετή ,αλλά βασικότατη για την ευστάθεια του όλου οικοδομήματος.


Αποτιμήσεις
Για να είναι κάποιος διαλλακτικός, με κανένα τρόπο δεν πρέπει να παραιτηθεί από την αγάπη για την αλήθεια.  Αντίθετα χάρη σε αυτήν ακριβώς, τη  χωρίς αυταπάτες , αγάπη για την αλήθεια είμαστε ανεκτικοί. Γιατί  αναγνωρίζουμε πως ποτέ δεν γνωρίζουμε την αλήθεια απόλυτα ούτε έχουμε απόλυτη βεβαιότητα. Ας έχουμε  πάντα υπόψη ότι ανοχή είναι αναγκαία, επειδή  ζούμε με απόψεις,  γνώμες και αβέβαιες υποκειμενικές,  κατά βάση, δοξασίες. Ο καθένας μας, όσο πεπεισμένος και αν είναι, πως έχει δίκαιο δεν είναι, σχεδόν πάντα, σε θέση να το  αποδείξει. Ανάλογα συμβαίνει και σε εκείνους που προσπαθεί να πείσει.

Η αγάπη προς την αλήθεια μάς κάνει να δεχθούμε πως η ανοχή έχει μεγαλύτερη σχέση με  την πολιτική παρά με την ηθική. Με τα όρια του Κράτους παρά με τα όρια της γνώσης. Δεν είναι καθόλου εύκολο να υποχρεώσουμε ένα πρόσωπο να σκέπτεται διαφορετικά  από ό,τι σκέπτεται, ούτε να πιστέψει ως αληθινό αυτό που θεωρεί ως ψεύτικο. Η αδιαλλαξία αποβλακώνει και η βλακεία οδηγεί στην αδιαλλαξία.

Σε ένα διαλλακτικό καθεστώς, η δύναμη του Κράτους βρίσκεται στην ελευθερία των πολιτών, που συνιστά τη δύναμή του. Ο δογματισμός  συμβάλλει στον εφησυχασμό, στην έπαρση, στην απόρριψη και στην περιφρόνηση του άλλου ήτοι στην αδιαλλαξία.  Εναπόκειται στην πολιτική και στην κουλτούρα, που διαρκώς εξελίσσονται,  να επαγρυπνούν για την τήρηση των νόμων και όχι σε κάποια  απόλυτη αλήθεια, που θα μας επιβαλλόταν και εμείς θα νομιμοποιούμαστε να την επιβάλλουμε στους άλλους. Μια αλήθεια είναι ίδια  για πολλούς,  οι επιθυμίες όμως διαφέρουν!
Ταπεινότητα και μεγαθυμία συνδυάζονται και μας οδηγούν προς την ανοχή. Δεν μπορούμε να μιλάμε για σεβασμό, όταν δεν υπάρχει ανεκτικότητα, που αντιτίθεται στον φανατισμό, στην αδιαλλαξία, στον εγωισμό και στην απομόνωση. Η λογική δεν καλύπτει το σύνολο της ηθικής, παρά το ότι έχει πάντα τον πιο σημαντικό ρόλο.
Η ανοχή συνιστά  το «λιπαντικό» της καλής λειτουργίας της ανθρώπινης κοινωνίας. Η υπερβολή προκαλεί  δυσλειτουργία, αλλά η έλλειψη ανοχής επιφέρει πάντοτε τον θάνατο της κοινωνίας!


Επίλογος
Η δημοκρατία συνιστά την ύψιστη  συλλογική αρετή ανάμεσα στον ολοκληρωτισμό και στην ασυδοσία του όχλου. Η ανοχή, εν μέτρω,  βοηθάει στην καλή λειτουργία της, επειδή έχει μέσα της και ένα είδος σεβασμού ή  συμπάθειας. Ισχύει το « αγάπα και κάνε ό,τι θέλεις…» του Ιερού Αυγουστίνου. Ο δογματισμός, όμως, είναι  μια απατηλή και εγωιστική αγάπη για την αλήθεια και ανά πάσα στιγμή αναδύεται. Έτσι πρέπει να θεωρήσουμε ως ανοχή αυτό το οποίο , αν είμασταν πιο νηφάλιοι, πιο μεγαλόκαρδοι , πιο δίκαιοι, ήτοι τον  σεβασμό, την συμπάθεια ή την αγάπη. Εφ’ όσον η αγάπη μας, όμως, είναι ατελής και αφού η συμπάθεια και ο σεβασμός έχουν εκλείψει, τότε απομένει ως μόνη έννοια προσέγγισης της  ανοχής, ως «  ελάσσων αρετή»,  που ταιριάζει στη σημερινή μας εποχή. Ασφαλώς μάς ενοχλεί, καθόσον δεν είναι το ιδεώδες,  το μέγιστο! Αλλά, οπωσδήποτε, είναι  ένα ελάχιστο, πολύ καλύτερο από το τίποτα!

Ως ανθρώπινα όντα προσβλέπουμε, πάντα προς μία πιο αυθεντική αγάπη, που δεν είναι προσιτή στον τρόπο της ζωής μας ! Γι΄αυτό, θαρρούμε ότι  η πεζή ειλικρινής ανοχή παραμένει το ελάχιστο  που μπορούμε για  να κρατάμε ζωντανές τις σχέσεις μας! Μια ανεκτή λύση, ελπίζοντας πάντα στο καλύτερο. Έως ότου  η ανθρωπότητα καταλάβει ότι όλοι μας είμαστε γεννήματα αγάπης και δεν γεννηθήκαμε για να αντιπαλεύουμε αλλήλους  και να προκαλούμε   την καταστροφή και το  μίσος. Μέσα στον πεζό κόσμο μας, στην άκρατη αναζήτηση του προσωπικού μας συμφέροντος θαρρούμε ότι   η ανοχή είναι σημαντική.  Συνιστά το πρώτο σκαλοπάτι για να κτισθεί  μια αρετή  φιλίας και γιατί όχι και αγάπης. Η βαρβαρότητά μειώνεται, η ευγένεια παίρνει τη θέση της, οι διαπροσωπικές σχέσεις αναδύουν εμπιστοσύνη και ο Κόσμος γίνεται καλύτερος.

 Μικρή σε τόνο αρετή, παρά ταύτα  έχει σπουδαίο ρόλο. Γι΄αυτό λέμε ότι είναι ως εάν  το «λιπαντικό»  στη λειτουργία της Κοινωνίας μας, η οποία καθημερινά  καθίσταται μηχανιστικού τύπου. Είναι ένα ξεκίνημα  και μια ελάχιστη αντιπάθεια για να καταπολεμήσουμε το ανυπόφορο μίσος. Να δεχθούμε ως ανθρώπινο, το ανεκτό, που ωστόσο είναι περιφρονητέο και μισητό.

            Η αγάπη ασφαλώς είναι το απόλυτο αντίδοτο της ανοχής. Εάν αγαπάμε την αγάπη τότε περιττεύει η ανοχή! Η αγάπη, όμως, δεν επιβάλλεται, αλλά αναδύεται όταν οι συνθήκες ευδοκιμήσουν με τη δική μας προσπάθεια. Η αγάπη είναι, ως εάν  «λουλουδάκι» που ανθίζει. Ένας ζωντανός οργανισμός που , ίσως , αναδύεται από την ευρωτίαση, όπως διατείνονται οι επιστήμονες! Θέλει  υγρασία  και λίπασμα, ένας  ζωντανός οργανισμός. Και η ανοχή είναι εκείνο το στοιχείο που δημιουργεί τις άριστες συνθήκες  ανάδυση της αγάπης, ακόμη και μέσα στην οικογένεια και μεταξύ των πρωταγωνιστών, τα ζευγάρια.
  Είναι, λοιπόν,  μια ελάχιστη αρετή, αλλά  απολύτως απαραίτητη για τη σημερινή Κοινωνία μας. Μια σοφία μικρή, στο μέτρο  των δικών μας  δυνατοτήτων,  των πολλών, αλλά προϋπόθεση όλων των αρετών. 
                                                                                    
                                                                                      Δημήτρης Κ.  Μπάκας
                                                                                          Φεβρουάριος 2020

Δευτέρα, 27 Ιανουαρίου 2020

Η ΤΑΠΕΙΝΟΤΗΤΑ , ΩΣ ΕΑΝ ΧΑΜΟΓΕΛΟ ΨΥΧΗΣ Δημήτρης Κ. Μπάκας


                                  Η  ΤΑΠΕΙΝΟΤΗΤΑ , ΩΣ ΕΑΝ  ΧΑΜΟΓΕΛΟ ΨΥΧΗΣ
                                                                Δημήτρης  Κ. Μπάκας

Προοίμιο
Η πρώτη Γυναίκα εκλέχθηκε Πρόεδρος Δημοκρατίας με ποσοστό 88%! Μια σημαντική δημοκρατική επιτυχία μας, ως Λαός. Η επιλογή προσώπου συνετή και η εκλογή λίαν συναινετική!  Λειτούργησε, εξαιρετικά, η Κοινοβουλευτική Αντιπροσωπεία. Ανακουφιστήκαμε όλοι μας, γιατί έληξε θετικά η «προεδρολογία» που βασάνιζε την κοινή γνώμη. Αποδεικνύεται, λοιπόν, ότι, εάν χαμηλώσουμε τους τόνους της αντιπαλότητας, ατενίσουμε κατάματα τα προβλήματα και τα αντιμετωπίσουμε όλοι μαζί τότε βρίσκονται σωστές λύσεις.
 Ας αναλογισθούμε, όμως, ποιο ποσοστό θα έπαιρνε, λόγω «αναγνωρισιμότητας» η ίδια η Πρόεδρος στην περίπτωση άμεσης εκλογής από το Λαό μας!, εάν μάλιστα, ήταν συνυποψήφιοι ένας ποδοσφαιριστής «επώνυμος»!, ή μια «πασίγνωστη» καλλιτέχνης!  ή ένας «ξακουστός» συνδικαλιστής!
 Η γενική κουλτούρα  μας και το κυνήγι του κέρδους έχουν θάψει βαθιά τις βασικές αρετές μας. Μόνον σε δύσκολες ώρες, δυστυχώς,  αντιλαμβανόμαστε το πόσο αξίζουν!


Εισαγωγή 
Ζούμε στην εποχή της εγωπάθειας!  Προπαντός τα ξέρουμε όλα, παρά το ότι το γνωστικό πεδίο του ανθρώπου είναι ασύλληπτο. Δεν μαθαίνουμε, ούτε στην κοινωνική μας ζωή, ούτε στο σχολείο, ούτε και στην οικογένεια ακόμη, τον τρόπο να συνυπάρχουμε δημοκρατικά. Δεν μαθαίνουμε να συνθέτουμε αρμονικά τις  διαφορές μας, χωρίς τυφλές συγκρούσεις, με γνώμονα το ενιαίο καλό  και όχι το ατομικό ή κομματικό ή συντεχνιακό συμφέρον.

Εκτιμάται ότι δεν καλλιεργείται, πλέον, η σεμνότητα  (ταπεινότητα, ταπεινοφροσύνη).
Είναι απολύτως αναγκαίο  να βιώνουμε την ρεαλιστική πραγματικότητα και να μη ζούμε με αυταπάτες, εντυπώσεις και δοξασίες! Η πραγματικότητα, όμως, προσεγγίζεται, μόνον, με την ειλικρίνεια, η οποία έχει ως απαραίτητη προϋπόθεση την ταπεινότητα, που αντιπαλεύει  τον εγωισμό.
Η ταπεινότητα αποχτιέται πιο δύσκολα, από κάθε άλλη αρετή, καθόσον ο μεγαλύτερος αντίπαλός της  είναι ο ίδιος ο εαυτός μας, ως επίκεντρο του ενδιαφέροντός μας. Η  δυσκολία γίνεται πιο μεγάλη, επειδή ο χαρακτήρας της ταπεινότητας είναι λίαν λεπτοφυής. Εύκολα συγχέεται με την υποκριτική και ψεύτικη σεμνότητα. Αναδύεται αθόρυβα! Δεν μοιάζει με το θάρρος και τις λοιπές ισχυρές αρετές. Εάν κάποιος  καυχηθεί  ότι είναι ταπεινός παύει πάραυτα να είναι !

 Η ταπεινότητα δεν είναι ένα είδος περιφρόνησης του εαυτού μας. Αγγίζει απλά το λεπτό όριο που δεν τον υποτιμά. Φυσικά δεν σημαίνει άγνοια τού τι είμαστε, αλλά έχουμε θετική αυτοεκτίμηση, που  σημαίνει απόλυτη γνώση τού τι δεν είμαστε.  Εγγίζουμε το όριο της αυτογνωσίας , που μάς οδηγεί σε αυταπάρνηση.


Σχολιασμός
 Στην εποχή μας επικρατούν: η προβολή, το φαίνεσθαι, το έχειν. Αντίθετα το είναι, η σεμνότητα, το αθόρυβο…θεωρούνται, ίσως, και μειονεκτήματα!, επειδή  δεν ευνοούν την αναγνωρισιμότητα!
Και, όμως, η ταπεινότητα είναι αγαθό, γιατί υπηρετεί άμεσα την αλήθεια, από την  οποία αναδύεται η εμπιστοσύνη μεταξύ μας. Συνιστά αξία, γιατί αντιπαλεύει την αλαζονεία και την νοσηρή υπερηφάνεια. Και οπωσδήποτε, είναι «επαινετή έξη», ήτοι  αρετή, ως  αντίπαλος του υπερβολικού «εγώ» μας.

  Δεν είναι, προφανώς, υποτίμηση του εαυτού μας. Ένα γαλήνιο και ευφρόσυνο συναίσθημα είναι η ταπεινότητα, που αναδύεται από την επίγνωσή μας ότι είμαστε ένα φθαρτό και με περιορισμένες δυνατότητες  ανθρώπινο ον. Είναι παράλογο να υπερβούμε τα ανθρώπινα όριά μας, γιατί διαπράττουμε την ύβρη. Μια ανικανοποίητη αρετή του ανθρώπου που ξέρει ότι δεν είναι Θεός. Είναι η αρετή των Αγίων.  Οι σοφοί την έχουν πιο σπάνια!

Η ταπεινότητα απαιτεί μεγάλη δύναμη! Είναι, σχεδόν ακατόρθωτο, να απαρνηθούμε   τον εαυτό μας και να τον υποτάξουμε, από αγάπη, στην αλήθεια! Αυτό σημαίνει ότι ο ταπεινός αγαπάει και σέβεται την αλήθεια περισσότερο από τον εαυτό του. Tότε έχει ταπεινές σκέψεις, που αντιτίθενται στη ματαιοδοξία. Η ταπεινότητα, πάντα,  αναδύεται από τη σκέψη.  Αμφιβάλλει για όλα και κυρίως για τον εαυτό της. Οφείλει να βρίσκεται στο ανθρώπινο επίπεδο. Εάν δεν είναι ειλικρινής μετατρέπεται, άμεσα, σε προσωπείο μια κομψής έπαρσης.  Αναδύεται σε ένα λεπτότατο σημείο( τακτ, άγγιγμα) συμπεριφοράς.

Η ταπεινοφροσύνη είναι, πάντα χρήσιμη, γιατί μας βοηθάει στην αυτογνωσία. Το αντίθετό της είναι η έπαρση, που σημαίνει αδιαφορία για τους άλλους.   Η ταπεινότητα, όμως, δεν πρέπει να συγχέεται με τη μικροψυχία,  μικροπρέπεια. Είναι μια κορυφή μεταξύ αλαζονείας και μικροψυχίας. Μεγαθυμία και ταπεινότητα πάνε μαζί και αλληλοσυμπληρώνονται. Αποδοχή του εαυτού, αλλά χωρίς μεγαλαυχία. Είναι η εχεφροσύνη ενός προσώπου με  αξιοπρέπεια.
Ούτε πρέπει να συγχέουμε την ταπεινότητα με την ένοχη  συνείδηση, την εντροπή  και τις τύψεις. Συνήθως είναι μια θλιβερή γνώση, που είναι προτιμότερη  από μια χαρωπή άγνοια. Καλύτερα να υποτιμά κανείς τον εαυτό του παρά  να αυταπατάται. Η ταπεινότητα κάνει, πάντα,  καλύτερο τον άνθρωπο. Ο ταπεινός άνθρωπος είναι πιο άρτιος. «Γνωρίζω τον εαυτό μου πολύ καλά  για να τον εξυμνήσω», θα έλεγε ένας ταπεινός άνθρωπος, που  είναι «άθεος»!, όσον αφορά τον εαυτό του.  Δυστυχώς καταργήσαμε τα Θεϊκά Σύμβολα και λατρέψαμε τον εαυτό μας και τα «σύμβολα» που φτιάχνει η… διαφήμιση!


Αποτιμήσεις
 «Αγάπα τον πλησίον σου, όπως τον εαυτό σου και τον εαυτό σου όπως τον πλησίον σου. Εκεί που υπάρχει ταπεινότητα, εκεί υπάρχει και έλεος» (Ιερός Αυγουστίνος). Η ταπεινότητα οδηγεί στην αγάπη και  κάθε αληθινή αγάπη αναμφίβολα  προϋποθέτει την ταπεινότητα. Δίχως την ταπεινότητα το εγώ  καταλαμβάνει όλο το διαθέσιμο χώρο, έτσι βλέπει τον άλλο σαν αντικείμενο ή εχθρό του.  Η απελευθέρωση από τις αυταπάτες  είναι το μεγαλείο των ταπεινών! Πάνε έως το μεδούλι της μικρότητάς τους , της μηδαμινότητάς τους! Εκεί, όπου, δεν υπάρχει τίποτα, παρά  το όλον. Απογυμνωμένοι από κάθε περιττό και πλημμυρισμένοι από αγάπη και φως.

 Η ειλικρίνεια και ταπεινότητα είμαι δίδυμες αρετές, που ευνοούν  στην εμβάθυνση  της ενδοσκόπησης. « Η αυτού μεγαλειότητα  το εγώ» χάνει τον θρόνο του! Κάθε  αληθινή γνώση είναι ένα πλήγμα κατά του ναρκισσισμού. Δεν πρέπει, όμως, να μισούμε τον εαυτό μας,  καθόσον όλοι έχουν δικαίωμα στην ευσπλαχνία.
Μερικοί διατείνονται ότι ο Αρχαίοι Έλληνες,  σχεδόν, αγνοούσαν την αρετή της ταπεινοφροσύνης! Ήτοι, θεωρούν ότι μόνον εάν πιστεύουν οι άνθρωποι σε ένα Μεγάλο Θεό τότε νιώθουν την μικρότητά τους. Εντούτοις οι Έλληνες γνώριζαν τα μέτρα τους, δεν  τα ξεπερνούσαν γιατί προκαλούσαν την μήνι των Θεών.  Αυτο-καθορίζονταν, ως θνητοί. Ο θάνατος, πίστευαν ότι τους χώριζε από τους Θεούς. Κοντολογίς, η ταπεινότητα ήταν πάντοτε  η πιο θρησκευτική αρετή. Το ίδιο πιστεύει και η «λαϊκή σοφία».

Είναι δύσκολο να πιστέψουμε βλέποντας γύρω μας το κακό που κάνει ο άνθρωπος στον συνάνθρωπό του, ότι έτσι πλάσθηκε! Η πνευματική του καλλιέργεια και οι επιλογές του με βάση το προσωπικό του συμφέρον τον καθοδηγούν, συνήθως, στην πορεία του.  Προφανώς δεν μπορεί να θεωρηθεί ο άνθρωπος ως θεός  και οπωσδήποτε,  ούτε το  δημιούργημά του το χρήμα.

Ένα ολόγραμμα αξιών και αρετών συγκρατεί όλη την Ανθρωπότητα, άλλως οι άνθρωποι καθίστανται αλαζόνες. Αρετές όπως, η φρόνηση, η  σωφροσύνη, το θάρρος και η δικαιοσύνη έχουν, ήδη, επισημανθεί από τους Αρχαίους Προγόνους μας. Σε αυτές προστέθηκαν και πολλές άλλες. Απαραίτητες είναι οι αρετές της πίστης, της ελπίδας και  της αγάπης  για την αγάπη.

Ας έχουμε υπόψη μας , ότι οι αρετές είναι υποχρεωτικά τόσες, όσα και τα ελαττώματά μας!
Όταν ο άνθρωπος κατανοήσει τις δυνατότητές  του και πιστεύει σε μια Υπέρτατη Δύναμη, τότε η ταπεινότητα βρίσκει περισσότερες συνθήκες ανάδυσης. Όταν, όμως, πιστευτεί ο άνθρωπος ως εάν  θεός,  οι αυταπάτες τον κατακλύζουν. Τότε προκύπτει, ως αδήριτη  ανάγκη,  η ολιστική παιδεία, ώστε να διατηρηθεί η ανθρωπινότητά μας.
 Στην εποχή μας διαπιστώνεται ένα  τεράστιο έλλειμμα  ταπεινότητας καθόσον αγνοείται η αξία της, ως  αντίδοτο του ναρκισσισμού. Η ταπεινοφροσύνη, όμως, ως εκ των ων ουκ άνευ αρετή, γιατί είναι το κατώφλι της ηθικής ευθύνης μας και συνιστά  την κλωστή που συγκρατεί όλα τα μαργαριτάρια που λέγονται  αρετές!  Γι’ αυτό  για την Ορθοδοξία είναι μία από τις βασικότερες αρετές για τον άνθρωπο. Οι Μεγαλύτερες Μορφές της Εκκλησίας, με γραπτά κείμενα και με άγραφες μαρτυρίες, αναδεικνύουν την ταπεινότητα, ως την αρετή  που μπορεί να φέρει τους ανθρώπους πιο κοντά στον Θεό, αλλά και τους κάνει χρήσιμους για την κοινωνία.


Επίλογος
Όταν η ψυχή μας είναι χαρούμενη φαίνεται στο πρόσωπό μας, που λάμπει με ένα πλατύ χαμόγελο, ωσάν να υποδέχεται τον άλλον ή και την ίδια τη ζωή. Η ματιά μας λαμπυρίζει. Το χαμόγελο δεν είναι γέλιο, αλλά κάτι πολύ παραπάνω. Το γέλιο είναι μια έκρηξη, που ίσως, χλευάζει και πληγώνει. Το χαμόγελο συγκρατεί την ενέργεια της ζωής και την εξακτινώνει. Αυτό σημαίνει ότι αποδραματοποιούμε τον θυμό,  υπερβαίνουμε τον εαυτό μας, και  ίσως, τον ταπεινώνουμε δημόσια.

Γι’ αυτό χαρακτηρίζουμε την ταπεινότητα, ως εάν χαμόγελο ψυχής. Η ταπεινοφροσύνη αναδύεται από την όλη ψυχή μας. Από την νόηση, τα συναισθήματά μας και το πνεύμα μας.  Συνιστά μια ανύψωση του άλλου και του εαυτού μας συγχρόνως. Ήτοι, θέτουμε τον εαυτό μας σε ίση μοίρα με τον άλλον, άρα ταυτίζεται με την ηθική  στάση. Είναι ο αυθεντικός τόνος της Αγάπης. Μια ρήξη και απομάκρυνση από τη βία και το μίσος. Μια θέαση των πραγμάτων  από οπτική γωνία ανώτερης συνείδησης.

Η ζωή μας δίχως την ταπεινότητα είναι  απλή  επιβίωση. Μια  ζωή χωρίς ζωή! Με  την ταπεινότητα  η ζωή γίνεται πληρέστερη, γιατί  αποκτά υψηλότερο νόημα. Τότε ολόκληρη η ζωή γίνεται χαμόγελο. Γίνεται ποίηση του κόσμου. Μια ποίηση  στην απόλυτη ευχέρεια του καθενός μας. Αρκεί να μάθουμε να σεβόμαστε τον εαυτό μας και να μη του βάζουμε ψεύτικα πτερά, που ζητά η σημερινή, άκρως υλιστική, κοινωνία μας.
 Η ταπεινότητα εκφράζει την ανθρωπινότητά μας, γι’ αυτό  συνιστά  την πιο ισχυρή ανοδική ποιοτικά δύναμη.  Μια αυθεντική ταπεινοφροσύνη μάς οδηγεί στην Αγάπη Εκείνου που «εταπείνωσεν Εαυτόν»  μέχρι του Σταυρικού Του θανάτου!!!
                                                                                         
  Δημήτρης Κ. Μπάκας
                                                                                                Ιανουάριος 2020

Τρίτη, 5 Νοεμβρίου 2019

ΤΑ «ΠΙΣΤΕΥΩ» ΜΑΣ, ΩΣ ΑΞΙΕΣ ΚΑΙ ΑΡΕΤΕΣ Δημήτρης Κ. Μπάκας


Προοίμιο
Πιστεύω σημαίνει ότι έχω πίστη, έχω πεποίθηση, είμαι βέβαιος για κάτι. Δηλαδή ουσιαστικά γνωρίζω την αλήθεια, διακρίνω το αληθές από το ψεύτικο, άρα ζω στην πραγματικότητα. Η αστάθεια, όμως, όπως και η λήθη είναι ο κανόνας. Η πραγματικότητα από λεπτό σε λεπτό αλλάζει, είναι πάντα νέα. «Τα πάντα ρεί». Εξάλλου δεν μπορώ να συλλάβω με τις αισθήσεις μου ούτε και με νου μου ακόμη το άπειρο του κόσμου μας και της ζωής.
 Κάθε υλικό πράγμα αλλοιώνεται με το χρόνο, καταστρέφεται και λησμονείται. Υπάρχει, όμως, το πνεύμα, το οποίο αναδύεται από την ύλη και είναι εύθραυστο όπως εκείνη, αλλά είναι ζωντανό ως πνεύμα χάρη στη μνήμη του. Γιατί το πνεύμα είναι μνήμη. Θεωρείται το «παρόν του παρελθόντος». Το πνεύμα που μεριμνά για όσα έχουν συμβεί και μας τα θυμίζει, διαφορετικά το παρελθόν είναι ανίσχυρο και το μέλλον, για το οποίο ενδιαφερόμαστε, χωρίς παρελθόν είναι ανύπαρκτο. Στηριζόμαστε στις μνήμες και χτίζουμε το μέλλον με τα «πιστεύω» μας. Και εάν τα πιστεύω είναι κοντά στην αλήθεια τότε ζούμε πραγματικά. Το παρόν γεφυρώνει το παρελθόν και το μέλλον. Ξεχνάει ο άνθρωπος για να ανανεώνεται, αλλά χωρίς μνήμη και χωρίς πίστη  δεν είναι άνθρωπος. Χάρη στη μνήμη του πνεύματός μας υπάρχουμε και χάρη στη πίστη γινόμαστε άνθρωποι.


Εισαγωγή
Οι αξίες κατανοούνται ευκολότερα, ως  σχέσεις νοητές, μεταξύ ενός υποκειμένου και ενός αντικειμένου. Όταν συμβαίνουν καλύπτουν μια ανθρώπινη ανάγκη, προδιάθεση, ροπή ή επιθυμία. Αναδύονται από τον  συναισθηματικό κόσμο του ανθρώπου, αλλά η αξιολόγηση τους και  η ιεράρχησή τους γίνεται  με γνώμονα τον ορθό λόγο.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο η αξία της  αλήθειας συνιστά το «φως» της πραγματικότητας, μέσα στο οποίο είναι δυνατή η ζωή. Χωρίς τη γνώση  ο άνθρωπος είναι έωλος. Μόνο με την αλήθεια τακτοποιεί τον εξωτερικό Κόσμο και δεν τον φοβάται.

  Το αγαθό, ως αξία, με την ευρεία έννοια του καλού, είναι ο απαραίτητος όρος της ανθρώπινης συνύπαρξης μέσα σε μια κοινωνία. Ρυθμίζει τις σχέσεις του ατόμου με το ανθρώπινο περιβάλλον.
 Και το κάλλος είναι εκείνο που διευθετεί τον εσωτερικό κόσμο (τον κόσμο των συναισθημάτων και ενστίκτων) της ανθρώπινης ύπαρξης, απόπου  ξεκινά κάθε είδους βούληση για πράξη. Μόνον ένα  κατάλληλα μορφοποιημένο εσωτερικό μας είναι μπορεί να δημιουργήσει θετική ενέργεια και αποπνέει την ωραιότητα.

Ο  όρος  αρετή, στη γενική περίπτωση,  χρησιμοποιείται κυρίως με ηθικό νόημα  και σημαίνει ιδιότητα-ποιότητα του αγαθού ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης ορίζει την αρετή ως « έξη , μια μόνιμη , δηλαδή , διάθεση ( και ικανότητα) τής ψυχής για καλές πράξεις, που συνοδεύεται από την εξάσκηση της καλοσύνης». Προσδιορίζεται  ως «μεσότης» ανάμεσα στις δύο ακρότητες, από τις οποίες η μια είναι έλλειψη  και η άλλη υπερβολή. Η αρετή συνιστά πρακτικά ένα ποιοτικό μέγιστο. Οι αρετές είναι οι «ενσαρκωμένες» στην πράξη αξίες  απαραίτητες για την αρμονική σύνθεση της  προσωπικότητας.  Δεν είναι  τα απλά χαρίσματα, τα προσόντα και ικανότητες, αλλά δυνάμεις που αναδύονται από την υλοποίηση, εν μέτρω, σχετικών αξιών και ωθούν σε πράξεις με γνώμονα το ευρύτερο ηθικό αγαθό.  Δημιουργούνται κυρίως με τη δια βίου συνειδητή άσκηση και την αγωγή.. Από την Αρχαιότητα ήδη έχουν γίνει αποδεκτές  η φρόνηση, το θάρρος( ανδρεία), η σωφροσύνη(εγκράτεια, αυτάρκεια) και η δικαιοσύνη.



Πίστη ( το πιστεύειν)
Η πίστη δεν είναι μια αξία σαν όλες στις άλλες. Συνιστά την αξία, χάρη στην οποία υπάρχουν αξίες και αρετές. Τι θα ήταν η δικαιοσύνη δίχως την πίστη των δικαίων ανθρώπων! Η ελευθερία δίχως την πίστη των ελεύθερων πνευμάτων. Δεν υπάρχει αξία και αρετή δίχως την πίστη στο περιεχόμενο της. Η πίστη είναι η αρετή της μνήμης και μάλιστα τότε η  ίδια η μνήμη καθίσταται αρετή. Ενθυμούμαστε αυτό που πρέπει!!.

Τίνος πράγματος ή ποιου γεγονότος μνήμη; Το θέμα δεν είναι να είναι κάποιος πιστός σε ο,τιδήποτε,  κάτι τέτοιο θα συνιστούσε όχι πίστη ,αλλά λατρεία του παρελθόντος, στενοκεφαλιά, πείσμα, φανατισμό!! Όπως κάθε αρετή, η πίστη αντιπαρατίθεται σε δυο υπερβολές , άκρα. Κείται μεταξύ της παλιμβουλίας  –αστάθειας και του πείσματος και, φυσικά, τα  αρνείται και τα δύο.  Βρίσκεται στη χρυσή τομή, στο σωστό μέτρο. Δεν είναι μετριότητα, αλλά ποιοτική κορυφή. Το θέμα δεν είναι να είναι κανείς λίγο άστατος και λίγο πεισματάρης σε ένα τέλμα  κενής ανεύθυνης  κουβέντας, αλλά να επιδιώκει  στόχο υψηλών προδιαγραφών.  Η πίστη δεν είναι ούτε άστατη ούτε πεισματάρα αλλά πιστή.

 Το αντικείμενο  της πίστης συνιστά  την αξία της. Δεν αλλάζει κανείς  ούτε είναι άπιστος στους φίλους του, εκτός εάν είναι μοχθηρός. Η πίστη  δεν δικαιολογεί τα πάντα! Ο πιστός στο χειρότερο κάνει μεγαλύτερο κακό από το να το απαρνηθεί. Η πίστη στην ανοησία είναι κάτι παραπάνω από ανοησία, είναι έγκλημα. Η πίστη δεν είναι πάντα αξιέπαινη, αλλά εξαρτάται από τις αξίες στις οποίες είναι κάποιος πιστός. Η μνησικακία δεν είναι ασφαλώς αρετή, γιατί παραμένει πιστή στο μίσος. Υπάρχει και η πίστη στα μικρά πράγματα, που συνιστά μικροπρέπεια. Η πίστη είναι  μεγάθυμη και καλή πίστη. Για να καταστεί αρετή πρέπει να έχει ως περιεχόμενο μια αξία. Με άλλα λόγια πίστη στην ευγένεια, στη σωφροσύνη, στη σύνεση, στο θάρρος, πίστη την  ανυστερόβουλη αγάπηΤότε καθίσταται ενάρετη.

 Η πίστη είναι η «αρετή του Ίδιου» μέσα σε ένα κόσμο που όλα διαρκώς αλλάζουν. Και φυσικά δεν υπάρχει το  ίδιο παρά μόνο χάρη στη μνήμη και τη θέληση δηλαδή στην ανθρώπινη προσωπικότητα, η οποία αποπνέει εμπιστοσύνη. Το διαπίστωσε περίφημα  ο Μονταίνιος: «Η βάση της ύπαρξής μου και της ταυτότητάς μου είναι καθαρά ηθική. Ενυπάρχει στην πίστη που ορκίσθηκα στον εαυτό μου. Στην πραγματικότητα δεν είμαι αυτός που ήμουν χτες, δεν είμαι ο ίδιος παρά μόνο επειδή δέχομαι πως είμαι ο ίδιος, γιατί χρεώνομαι ένα συγκεκριμένο παρελθόν ως δικό μου και γιατί προτίθεμαι να αναγνωρίζω και στο μέλλον την παρούσα δέσμευσή μου ως παντοτινά δική μου». Δεν υπάρχει ηθικό υποκείμενο δίχως πίστη, γιατί διαφορετικά δεν θα υπήρχαν καθήκοντα ( ας σκεφτούμε τα σημερινά «είπα…ξείπα!!!»).  Η  πίστη είναι η αρετή της μνήμης και η απιστία το ελάττωμά της. Η αρετή της μνήμης είναι κάτι παραπάνω από τη μνήμη, όπως η πίστη κάτι παραπάνω από την πιστότητα. Η πίστη είναι το αντίθετο της ασυνέπειας , της προδοσίας, της απιστίας.

           
Ρυθμιστικές αξίες και αρετές ( σκέπτεσθαι, συναισθάνεσθαι, πράττειν)


Πίστη στο ορθώς σκέπτεσθαι: Το πρώτο αντικείμενο της πίστης είναι η Αλήθεια η οποία προσεγγίζεται με το ορθώς  σκέπτεσθαι  που απαιτεί, όμως, διαρκή  προσπάθεια για να μπορέσει να αντισταθεί στη λήθη, στην αστάθεια της μόδας, του συμφέροντος, στους εκμαυλισμούς και χυδαιότητες… Ο υγιής τρόπος σκέψης  (νοοτροπίας) μας, άγεται, φέρεται και  διαμορφώνεται καθημερινά από ποικιλώνυμους εχθρικούς για την ανθρωπινότητα παράγοντες.

  Δεν υπάρχει σκέπτεσθαι , χωρίς μνήμη και δίχως πάλη ενάντια στη λήθη. Για  να σκεφτούμε όμως, πρέπει όχι μόνον  να θυμόμαστε  αλλά να θέλουμε να θυμόμαστε. Η βούληση είναι δύναμη για πράξη και αρετή. Δεν είναι απλά ενθύμια οι μνήμες. Είναι ζωντανές δυνάμεις που τις έχουμε και τις πιστεύουμε. Τις πιστεύουμε και τις κρατάμε ως αξίες ,όχι γιατί φοβόμαστε την απόρριψη, αλλά πάνω από όλα γιατί υπηρετούν τη αλήθεια. Εάν οι μνήμες δεν εξυπηρετούν της αλήθεια η πίστη μετατρέπεται σε αρτηριοσκλήρυνση και φανατισμό.

 Το να είμαστε πιστοί στο ορθώς σκέπτεσθαι δεν σημαίνει ότι πρέπει να αρνούμαστε να αλλάξουμε απόψεις (δογματισμός). Σημαίνει ότι αρνούμαστε να αλλάξουμε τις ιδέες δίχως ικανές αιτίες. Έχουμε  το δικαίωμα και  χρέος, μάλιστα, να αλλάζουμε απόψεις   κάτω από νέα επανεξέταση χάριν της αλήθειας και μόνον. Γιατί πάνω από όλα η πίστη στην αλήθεια, μετά στη μνήμη της αλήθειας. Αυτή είναι η  πίστη στο ορθώς σκέπτεσθαι. Το παράδειγμα της επιστήμης που ζει στο παρόν και δεν παύει να ξεχνά τα πρώτα βήματα. Αντίθετα η φιλοσοφία που αναζητά την απόλυτη γνώση δεν σταματά να παρακολουθεί τα πρώτα βήματα. Η επιστήμη προοδεύει και ξεχνά,  η φιλοσοφία στοχάζεται και θυμάται. Η φιλοσοφία είναι μια ύπατη πίστη στη σκέψη της αλήθειας.

Πίστη στο κάλλος: Το κάλλος είναι μία από τις τρεις  ύψιστες αξίες, ισότιμη με την αλήθεια και το αγαθό. Η αξία του κάλλους, στη γενική περίπτωση, επενεργεί στον εσωτερικό μας κόσμο, στο χώρο των συναισθημάτων – συγκινήσεων και  των βιωμάτων μας, κοντολογίς  στο όλο της ζωής μας. Από ίδιο χώρο ξεκινούν και οι κάθε είδους αναδράσεις και αναπτύσσονται οι αντίστοιχες προδιαθέσεις. Εκεί είναι εναποθηκευμένες και οι ορμές του ανθρώπου, όπως και τα ποικίλα πάθη του, αλλά  αναδύονται και οι αντίστοιχες ροπές και επιθυμίες μας.

            Ο χώρος του κάλλους σε σχέση με τους χώρους της αλήθειας και του αγαθού έχει ένα πολύ βολικό χαρακτηριστικό, που οφείλεται στην μεγάλη αοριστία των όσων συμβαίνουν άθελά μας στο χώρο αυτό. Αυτό συνιστά  το ευεργετικό πλεονέκτημα του κάλλους, γιατί προσδίδει  στον άνθρωπο έναν μεγάλο βαθμό ελευθερίας, τον οποίο δεν έχουν οι άλλοι δυο χώροι. Ο ορθός  και ο πρακτικός λόγος έχουν ουσιαστικά  ένα είδος απόλυτου  ρόλου, καθόσον δημιουργούν πάντοτε συνθετικά, οπότε προκαλούνται  ακαμψίες. Το Κάλλος παρέχει  μια μεγαλύτερη ποικιλία επιλογών, άρα δημιουργεί γονιμότητα για  ανάπτυξη πρωτοβουλιών συνύπαρξης των τριών χώρων.


Πίστη  στο αγαθό, (τουτέστιν στην ηθική): Ο Καντ θεωρεί την πίστη καθήκον καθόσον θεωρεί ως υπακοή στο ηθικό νόμο που είναι αχρονικός και πάντα μπροστά μας. Αυτή η πίστη συνιστά πίστη σε ό,τι το καθήκον ορίζει. Η πίστη υπόκειται στον ηθικό νόμο και όχι ο ηθικός νόμος στην πίστη. Προϋπόθεση είναι να υπάρχει ηθικός νόμος καθολικός, πρακτικός Λόγος που άρχει απόλυτα δίχως να λαμβάνει υπόψη του τον χρόνο και τον χώρο.  Δηλαδή λατρεία της λογικής!! Μια ηθική πρέπει βέβαια να  είναι λογική αφού πρέπει να είναι καθολική, ωστόσο καμιά λογική δεν επαρκεί. Δεν απαρνούμαστε τη λογική, χωρίς την οποία  απομακρύνεται η αλήθεια και το πνεύμα δεν επιβιώνει. Δεν πρέπει, όμως, να συγχέουμε τη λογική, που είναι πίστη στο αληθινό, με την ηθική που είναι πίστη στις σταθερές ανθρώπινες αξίες,  που συνυπάρχουν στο ανθρώπινο πνεύμα, ως  ύπατη ποιότητα της ανθρωπινότητάς του. Η λογική και η ηθική εξακολουθούν να είναι διαφορετικές έννοιες. Η ηθική δεν είναι μόνον η αλήθεια αλλά και ολόγραμμα αξιών. Δεν είναι αντικείμενο, απλά γνώσης, αλλά και βούλησης. Δεν απόλυτα άχρονη  αλλά ιστορική. Η ηθική ερείδεται στο παρελθόν, συνιστά εμπειρία ζωής και εάν δεν υπάρχουν θεμέλια ηθικής , τότε έρχεται η πίστη(τα πιστεύω μας)να πάρει τη θέση τους. Με την πίστη υποτασσόμαστε όχι στην στο άχρονο ενός ηθικού νόμου, αλλά στην ιστορική πορεία των αξιών. Πίστη στην ιστορία, στον πολιτισμό , στην ανθρωπινότητα του ανθρώπου.


Σχολιασμός και αποτιμήσεις
Δεν μπορούμε να πάμε ενάντια στη σοφία των προγόνων μας. Ας μη λησμονούμε το «ουκ ήλθον  καταλύσαι, αλλά πληρώσαι…»  του Χριστού. Λόγος Πιστού που ισχύει όχι μόνον στη Θρησκευτική Πίστη, αλλά ολιστικά σε κάθε πίστη και σε κάθε ανθρώπινο πνεύμα. Εν κατακλείδι  και η Θρησκευτική Πίστη είναι Πίστη στην Απόλυτη Αλήθεια( Πανσοφία του Υπάτου Όντος), στο απόλυτο Κάλλος Του και στην απόλυτη Αγαθότητα( Πανάγαθος). Αυτό τον ιδανικό βαθμό του πιστεύειν  ευελπιστούμε, από τον οποίο αναδύονται η μέγιστη Ελπίδα και η Αγάπη( «Ο Θεός  αγάπη εστί»).

 Σε ότι αφορά στο ανθρώπινο επίπεδο οραματιζόμαστε μια πολιτισμική πολιτική, κοινωνική αξία που είναι ενάντια σε κάθε βαρβαρότητα. Βάρβαρος είναι ο άπιστος σε υγιή «πιστεύω» αξιών. Υπόσχεση για καλύτερο μέλλον έξω από δοκιμασμένες αξίες  και αρετές είναι απόλυτα ανασφαλής. Κάθε ηθική, όπως κάθε κουλτούρα και πολιτισμός εκπορεύεται από τις εμπειρίες του παρελθόντος. Η μόνη ηθική είναι η πιστή ηθική.

 Η ψυχή του ανθρώπου, ως συνείδηση ενεργεί κατά βάση προς τις τρεις παραπάνω μεγάλες αξίες, την αλήθεια, το κάλλος και αγαθό. Η συν-κίνηση αυτή της συνείδησης ενεργεί, ως εάν οδηγός της ανθρώπινης προσωπικότητας,  χαράσσεται στο είναι μας και συνιστά το βασικό ίχνος του εαυτού μας που ονομάζουμε χαρακτήρα. Είναι ουσιαστικά η  ταυτότητά μας. Αυτό είναι το αντικείμενο της αγωγής του  ανθρώπου.

Η συνείδηση δομείται  με τη σύνθεση  της γνωστικής λειτουργίας, της  αισθητικής καλλιέργειας και της ηθικής συγκρότησης. Ο ορθός λόγος, ως κύριος συντελεστής της αλήθειας ρυθμίζει τα όρια του συναισθηματικού χώρου και αντίστοιχα καθορίζει και τις επιταγές της ηθικής συγκρότησης. Αντίστοιχα  οι ηθικές απαιτήσεις καθορίζουν τα όρια της χρήσεως των γνωστικών επιτευγμάτων, όπως και τις αντίστοιχες εντάσεις των συναισθηματικών ενεργημάτων. Από την πλευρά του ο κόσμος του θυμικού( συναισθημάτων)  δημιουργεί τα βουλητικά κίνητρα του ατόμου  για είσοδο,   τόσο στο γνωστικό  όσο και τον ηθικό χώρο. Ήτοι ο εαυτός μας ενεργεί ως ενιαίο όλον.

Το κάλλος, ως γενική έννοια του ωραίου, του υπέροχου, του χαριτωμένου, του τραγικού,.. θεωρείται γενικά ως το βασικό ενδόσιμο, ήτοι εκείνο που προκαλεί τη διάθεση να σκεφτούμε και να πράξουμε κάτι, τουτέστιν το έναυσμα, προοίμιο και κίνητρο.
Η πίστη σήμερα θεωρείται «απεγνωσμένη», γιατί ο αγώνας είναι άνισος στην ακαταμάχητη  πλημμυρίδα της λήθης, που κατακλύζει τα πάντα .


Επίλογος
Η πίστη είναι η δύναμη για ζωή. Η Ηθική πρέπει να είναι πιστή. Η ηθική έχει ως ενδόσιμο την ευγένεια που μετέχει στο κάλλος , θεμελιώνεται στην πίστη, και ανέρχεται στην κλίμακα των αρετών και αξιών, ολογραμμικά. Σεβόμαστε τους καλούς τρόπους. Μαθαίνουμε με το παράδειγμα των μεγαλύτερων. Εθιζόμαστε σε καλές πράξεις που επιβάλλονται στα πρώτα βήματα  και εδραιώνονται στην εμπιστοσύνη και την αγάπη. Αγάπη της μητέρας, ο νόμος του πατέρα. Η σωστή ανατροφή κυρίως με το παράδειγμα κι την αμοιβαία αγάπη.

 Η ηθική και  τα πιστεύω μας, δεν είναι κάτι το άψυχο, δεν έχουν  μηχανιστικό χαρακτήρα, αλλά συνιστούν ζωντανές αξίες, οι οποίες ανατροφοδοτούνται διαρκώς με την αλήθεια, το κάλλος και την αγαθότητα και κρυσταλλώνονται στην  ιερότητα της πίστης στον άνθρωπο και το μέλλον του.
Στη βάση όλης της θεμελίωσης της ανθρώπινης προσωπικότητας  της ηθικής είναι η πίστη, η οποία είναι  το αντίθετο της «ανατροπής των αξιών», που συνεπάγεται τον εκφυλισμό  της πίστης . Οι επιλήσμονες των ιερών παραδόσεων και αξιών επιδιώκουν τη λήθη του παρελθόντος, το οποίο δεν μπορεί να υπερασπιστεί  τον εαυτό του , γι´ αυτό χρειάζεται την ευγνωμοσύνη μας.

Αυτό είναι και το δικό μας απαράγραπτο  καθήκον: Να έχουμε πίστη στο παρελθόν ,  να εμπνεόμαστε και να διδασκόμαστε από αυτό. Τα πιστεύω μας να διατηρούνται πάντοτε ζωντανά και διαρκώς ανανεωμένα, χωρίς  να εκφυλίζονται μέσα στη λήθη και την περιφρόνηση, γιατί το μέλλον μας έχει τις ρίζες του στο παρελθόν μας.
                                                                               Δημήτρης Κ. Μπάκας
                                                                                    Νοέμβριος 2019