Παρασκευή, 28 Σεπτεμβρίου 2018

ΤΟ ΒΕΛΤΙΟΔΟΞΕΙΝ ΩΣ ΑΡΕΤΗ Δημήτρης Κ. Μπάκας


Προοίμιο
Το ευρύτερο κοινωνικό  κλίμα στη τωρινή πραγματικότητα είναι ξεχειλισμένο από απογοήτευση και απαισιοδοξία. Οι λόγοι είναι «γνωστοί» σε όλους μας! Ή μάλλον έτσι πιστεύουμε. Ίσως δεν έχουμε διαγνώσει την αληθινή πραγματικότητα και βρισκόμαστε σε αυταπάτη. Κυνηγάμε να λύσουμε το οικονομικό μας πρόβλημα και να εξασφαλίσουμε την ευπραγία μας, αλλά απομακρυνθήκαμε  από την ευπραξία μας. Χάσαμε την ανθρωπιά μας και μεταβληθήκαμε σε εργαλεία παραγωγής –κατανάλωσης, όπως τα προϊόντα της  τεχνολογικής και εμπορικής ανάπτυξης. Ο Άνθρωπος, ως πρόσωπο, από ύπατος σκοπός της ζωής μας υποβιβάσθηκε σε μέσον για επίτευξη  μιας  ασαφούς ανάπτυξης, που μεθερμηνεύεται σε παραγωγή πλούτου. Συνέπεια να αναδυθεί, αντί της ευδαιμονίας και ολβιότητας,  μια προσωρινή απόλαυση ζωής, ενός μικρού μέρους της ανθρωπότητας, ενώ το μείζον  μέρος είναι απογοητευμένο και απαισιόδοξο.


Εισαγωγή
Με τις έννοιες αισιοδοξία και απαισιοδοξία αποδόθηκαν οι διεθνείς φιλοσοφικοί όροι οπτιμισμός και πεσιμισμός. Οπτιμισμός είναι η φιλοσοφική θεωρία περί του κόσμου και του βίου κατά την οποία ο κόσμος είναι ο τελειότατος, ως δημιούργημα του Θεού, και κυβερνιέται από το αγαθό. [1] Στον αντίποδα της αισιοδοξίας βρίσκεται η απαισιοδοξία, κατά την οποία ο κόσμος είναι ο χειρότερος μεταξύ αυτών που υπήρξαν, διότι το κακό υπερισχύει του καλού και η ζωή είναι γεμάτη συμφορές και οδύνη. [2] Μεταξύ αυτών των δύο, εκ διαμέτρου αντίθετων θεωριών, καλλιεργήθηκε η θεωρία της «βελτιοδοξίας» ( meliorismus), που αποδίδεται στην Αγγλίδα Μαρία Άννα Έβανς (ψευδώνυμο Τζωρτζ  Έλιοτ), σύμφωνα με την οποία ο κόσμος μπορεί να  βελτιώνεται. Όπως το αρχικό νεφέλωμα διαμορφώθηκε με την πάροδο του χρόνου στον τέλειο κόσμο μας, οι μονοκύτταροι οργανισμοί σε τέλειες μορφές ζωής, έτσι και η ζωή μέσω της εξέλιξης θα φθάσει κάποτε να παρέχει περισσότερη ηδονή παρά οδύνη. Η εξέλιξη αυτή προς το καλύτερο μπορεί να επιτευχθεί με τη διαρκή προσπάθεια των ανθρώπων.

Ο κόσμος μας είναι πολύ διαφορετικός από εκείνον των Αρχαίων Ελλήνων  ή των Ρωμαίων ή πρωτύτερα, αλλά βιολογικά  δεν είμαστε ιδιαίτερα διαφορετικοί από τους ανθρώπους  που ζούσαν τότε. Η πολιτισμική εξέλιξη, και όχι η βιολογική, έχει σχηματίσει τον κόσμο και έχει ανατρέψει τις φυσικές ισορροπίες του.[3] Όντως, ακόμη και σήμερα, ελάχιστα ανησυχούν οι άνθρωποι για τις συνέπειες  των επιτυχιών τους! Γιατί τις θεωρούν θεμιτούς καρπούς  της «ανωτερότητας» τους. Θηριώδεις κατακτήσεις και επέκταση. Η γνώση δεν έχει άλλη αξία παρά ως πηγή κατακτητικής δύναμης. Η θρησκεία, η μόνη δύναμη που θα μπορούσε να έχει μετριάσει αυτόν τον εξαναγκασμό, χρησιμοποιήθηκε, συχνά, ως πρόσχημα για ενίσχυση παρά χαλιναγώγηση. Η πρόοδος της επιστήμης των υπολογιστών μάς  έχει δώσει ένα  είδος υπερεγκεφάλου, που  επιτρέπει να επεξεργαζόμαστε μια τεράστια ποσότητα πληροφοριών και να τις διασκορπίζουμε στιγμιαία στην υδρόγειο ελεύθερα  και όχι απαλλαγμένες από σκοπιμότητες. Μη λησμονούμε ότι ο άνθρωπος με τα οπλικά συστήματά του είναι σε θέση να καταστρέψει τον Πλανήτη μας , δηλαδή τη Μητέρα του Γη.

Ευελπιστώντας ότι η ανθρωπότητα δεν θα  εξαφανισθεί κυρίως εξ αιτίας του ιδίου του ανθρώπου, θα πρέπει να παραδεχθούμε ότι όλα εξελίσσονται στη ζωή μας. Ο άνθρωπος είναι σε θέση, περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο ον, να επηρεάσει τη βιολογική εξέλιξη με τη συμπεριφορά του, γιατί διαθέτει τις ικανότητες να απελευθερωθεί από την τυφλή τύχη και τη φυσική επιλογή. Εάν βελτιωθούν οι άνθρωποι, ως ανθρώπινα όντα, τότε και το μέλλον της ανθρωπότητας θα είναι πιο βελτιωμένο. Επιθυμητός στόχος θα ήταν να ενισχυθούν όλες οι πνευματικές και νοητικές ικανότητες ταυτόχρονα και αρμονικά, καθόσον αυτές του προσδίδουν την ανθρωπινότητα. Ανάπτυξη  της νοημοσύνης, της ευαισθησίας, των  αρετών, που μας επιτρέπουν να κατανοούμε την ίδια μας τη φύση και αυτή του σύμπαντος, να εκφράζουμε αυτό που αισθανόμαστε με τα έργα μας , και να διαλογιζόμαστε. Η βασιλική οδός ανήκει σε ένα πολύπλοκο ολόγραμμα αξιών και αρετών. Ευτυχώς ο άνθρωπος δεν είναι μόνον homo sapiens αλλά και homo educandus. Είναι υποκείμενο αλλά και αντικείμενο παιδείας. Χαράζει  και πραγματώνει ο ίδιος  την προσωπικότητά του.[4]


Από την απαισιοδοξία στην αισιοδοξία
Κύριος παράγοντας απαισιοδοξίας είναι η γενικευμένη αβεβαιότητα που επικρατεί όχι μόνον στη Χώρα μας, αλλά και στο μείζον μέρος του Πλανήτη μας. Τίποτε πλέον δεν είναι εγγυημένο, ούτε  από τον Θεό που απομακρύναμε, ούτε  την τύχη που αγνοούμε, ούτε την ιστορία που δεν τη λαμβάνουμε υπόψη. Όλα  είναι εύθραυστα και κρίνονται σε λεπτές ισορροπίες. Το θαύμα της ζωής  είναι ανάδυση της πολυπλοκότητας, η οποία προκαλεί  έναν ωκεανό αβεβαιοτήτων με ελάχιστες μικρές  νησίδες βεβαιοτήτων. Σχεδόν πάντοτε το λάθος και το ψέμα  καταπνίγουν την αλήθεια. Η ωραιότητα μεταβάλλεται  εύκολα σε πρόκληση και η αγαλλίαση σε δυσθυμία. Ως αγαθό εκλαμβάνεται το ατομικό συμφέρον που μετατρέπεται σε πηγή κάθε κακού. Ο άνθρωπος πίστεψε για χιλιάδες χρόνια σε σταθερές(Θεός, κόσμος, ιστορία, πρόοδος, αξίες…), τα οποία ο ίδιος κατάργησε αναζητώντας την απόλυτη ατομική του  ελευθερία και κυριαρχία. Ο κόσμος, όμως, εξελίσσεται και αναπαράγεται ενιαία  εμπεριέχοντας, το ανθρώπινο, πολιτιστικό, κοινωνικό, οικονομικό κ λ π στοιχεία που του δίνουν τη ζωτική δύναμη.

              Ο άνθρωπος ονειρεύτηκε να ζήσει μέσα σε ελευθερία, ισότητα και την αδελφοσύνη, τα οποία ευδοκιμούν όταν ανατροφοδοτούνται με γνήσια ανθρωπινότητα και από σκληρό ανταγωνισμό και ακραία αντιπαλότητα. Από την αδελφωμένη κοινωνία αναδύεται  η καταπραϋντική   βεβαιότητα και η ευτυχία. Δεν υπάρχει, όμως ως τώρα, καμία απόλυτα αρμονική και λειτουργική  ανθρώπινη κοινωνία. Εξέλειπε και η ελπίδα έξωθεν σωτηρίας οπότε επέρχεται χάος στις συνειδήσεις μας.  Ήδη παραδεχόμαστε ότι ο ίδιος ο κόσμος είναι θνητός, όπως φυσικά και ο άνθρωπος. Είμαστε υποχρεωμένοι να μάθουμε να ζούμε μέσα στην αμφιβολία.. Να βρούμε τρόπους να τιθασεύσουμε τον κίνδυνο και την αγωνία. Να μην μας καταβάλουν. Να ζήσουμε και να ευτυχήσουμε μαζί τους. Όπως το οξυγόνο από θανατηφόρο δηλητήριο για τα αναερόβια έμβια μεταλλάχθηκε σε ζωτικό αποτοξινωτικό  για την αερόβια ζωή, έτσι και η αβεβαιότητα να μετατραπεί σε οξυγόνο ικμάδας  και  δημιουργικότητας. Μια ευκαιρία  αισιοδοξίας για ένα στοίχημα καλύτερης ανθρωπότητας.

Η ισχύς της επιστημονικής μεθόδου ως διαδικασίας προσέγγισης της αλήθειας με την αδιάκοπη αμφισβήτηση και επανόρθωση αναγνωρίζεται καθολικά.  Η σύγχρονη φυσική, η κοσμολογία , η βιολογία και οι λοιπές επιστήμες μάς έχουν οδηγήσει σε μια καλύτερη κατανόηση του κόσμου και της θέσεως του ανθρώπου μέσα σε αυτόν. Η καταπληκτική  τεχνική ανάπτυξη μάς έχει δημιουργήσει σχεδόν την πίστη ότι έχουμε κατακτήσει, ως ανθρώπινο είδος, τα πάντα. Αλλά εάν όντως πιστεύουμε ότι η ύπατη αξία επί της Γης είναι  αυτός ο ίδιος ο Άνθρωπος τότε η ποιότητά του, όπως  και η  ολβιότητά του  συνιστούν και τον ύπατο στόχο της όλης προσπάθειας. Ο Άνθρωπος πρέπει να ξαναβρεθεί στην ύπατη βαθμίδα και να μη χρησιμοποιείται ως μέσον ή το χειρότερο ως εργαλείο μονομερούς ανάπτυξης και κέρδους.
Ο Άνθρωπος ολοκληρώνεται σωματικά αλλά και πνευματικά και ψυχικά. Για να αισθανθεί  ευτυχής πρέπει να πληρωθούν και οι πνευματικές ανησυχίες του, η επιδίωξη του κάλλους, η αίσθηση του καλού  και βασικά ο πόθος της αγάπης, που είναι πιο απαραίτητα αγαθά και από την αναζήτηση της αλήθειας ακόμη. Με αυτές τις ανησυχίες,  που συνιστούν βασικά στοιχεία  και επηρέασαν σημαντικά τη φυσική επιλογή και την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, ο άνθρωπος αναβάθμισε σε αξίες την οικογένεια, τη φυλή, την Πατρίδα και την ανθρωπότητα ολόκληρη. Τότε ένιωσε την ελπίδα για ζωή και την αγάπη για το διπλανό του και τότε δημιούργησε ένα περιβάλλον του «ευ πράττειν μετ’  αρετής».


Σχολιασμός 
Μια υπέρτερη ανθρώπινη πραγματικότητα  δικαιούται το ανθρώπινο είδος και το μπορεί. Αρκεί  να γίνει  καλύτερος συντονισμός της κληρονομικότητας, των εμπειριών και της ολιστικής παιδείας. Τότε είναι εφικτή η ανάδυση της αρετής της αρμοστικότητας, που δημιουργεί τα εχέγγυα για ανάπτυξη υπεύθυνων πολιτών. Τότε η δημοκρατία λειτουργεί για το καλό όλων. Τότε αναδύεται η αειφόρος βελτιοδοξία και η αισιοδοξία.

Η δημοκρατία έχει διαδοθεί, τουλάχιστο ονομαστικά, σε όλο τον Πλανήτη, άσχετα εάν ο κάθε λαός δίνει το δικό του περιεχόμενο. Δεν φαίνεται όμως η ανθρωπότητα να ευτυχεί.  «Μια δημοκρατική μελαγχολία»(Πασκάλ Μπρυνέρ) είναι διάχυτη.  Μια ακηδία παρατηρείται γιατί  επικρατεί το ατομικό συμφέρον. Η δημοκρατία, ως πνευματική σύλληψη είναι το άριστο πολίτευμα αλλά στην πράξη απαιτεί πολλές σοβαρές δεσμεύσεις, στις οποίες μόνον σπουδαίοι «παίκτες» είναι σε θέση να ανταποκριθούν. Δεν αρκεί  η καθολική ψήφος. Συνιστά ένα περίτεχνο συμβιβασμό ανάμεσα στον πολιτικό φιλελευθερισμό και τη σοσιαλιστική ισότητα των ευκαιριών. Η βασική ιδέα της δημοκρατίας είναι, ακόμη, στην ουσία της ανολοκλήρωτη. Είναι ζωντανή κοινωνική ανάδυση και διαρκώς εξελίσσεται, ανανεώνεται , καταστρέφεται και αναγεννιέται. Θάλλει και παρακμάζει. Εξαρτάται από την πολιτική συνείδηση μελών της όπως και τη λειτουργία των θεσμών  της. Έχει την ίδια  πολυποικιλότητα με τη ζωή μας και  λειτουργεί πάντοτε σε ένα λεπτό όριο αυτοοργανούμενης κρισιμότητας. Αυτό που θεωρούμε ως κανονική λειτουργία είναι απλά μια διακριτή ισορροπημένη φάση. Απαιτεί διαρκή ανατροφοδότηση με ενέργεια, που λαμβάνει από τα μέλη και τους θεσμούς της.

              Οι εχθροί της δημοκρατίας προέρχονται, κατά βάση, από το εσωτερικό της. Από την δυσλειτουργία της,  που οφείλεται σε παράγοντες, όπως η έλλειψη αρμοστικότητας, πολιτειότητας  και κοινής συνείδησης των μελών της ότι το ατομικό συμφέρον είναι συνυφασμένο με το γενικότερο συμφέρον. Ειδικότερα, όταν το όλο, εν προκειμένω η Πατρίδα, νοσεί τότε και τα μέλη της δυστυχούν. Πατρίδα απομονωμένη δεν είναι δυνατόν να επιβιώσει για πολύ, καθόσον πλέον τα προβλήματα συνδέουν πια όλον τον Πλανήτη μας. Κανένας κλειστός οργανισμός δεν επιβιώνει.
 Ο άνθρωπος  μετέχει ταυτόχρονα στη δική του ζωή, στη ζωή των διπλανών συνανθρώπων αλλά και στη ζωή των απογόνων του μέσω των ενεργειών του. Οι σχέσεις που συνδέουν τους ανθρώπους είναι συνήθως  πολύπλοκες και ολογραμμικές. Τα μέρη επηρεάζουν το όλο, όπως και τα άλλα στοιχεία. Από το όλο, όμως, που, ενίοτε, επιβάλλεται στα μέρη του περιορίζοντάς τα, αναδύονται νέα υπέρτερα χαρακτηριστικά που επηρεάζουν θετικά ολόκληρο τον οργανισμό.

 Ο άνθρωπος, ως πρόσωπο με βούληση,  είναι σε θέσει να αναπτύξει τις ικανότητες εκείνες για αντιμετώπιση των οριακών καταστάσεων, παρά το ότι παραμένει πάντοτε ένα τυφλό σημείο ανεξέλεγκτο. Η αγαστή συνεργασία μεταξύ συνανθρώπων που δημιουργεί πιο ευνοϊκές συνθήκες είναι απόλυτα αναγκαία. Η απαισιοδοξία είναι η αρνητική φάση της ζωής που οδηγεί στην αποδόμηση και αυτοκαταστροφή. Όλα τα ζωντανά όντα είναι επιρρεπή στην εντροπία που τελικά  επικρατεί. Μόνον η ζωτική δύναμη την επιβραδύνει.  Ο ψυχολογικός παράγοντας, ως αρετή του θάρρους (ευψυχία) ενισχύει τη θετική ατομική και συλλογική ενέργεια. Η ελπίδα προσδίδει δυναμική. Ελπίζουμε, συνήθως, όταν  δεν στηριζόμαστε στις δικές μας δυνατότητες. Η αισιοδοξία αναδύεται από το συνδυασμό των προσωπικών δυνατοτήτων αλλά και δυνάμεων που δεν ελέγχουμε απόλυτα. Η βούληση καθίσταται δυναμικότερη όταν πιστέψει κάποιος ειλικρινά σε κάτι θετικό. Η πίστη κορυφώνεται στο Υπέρτατο Ον για κάθε θρησκευόμενο. Μια τεράστια και ενίοτε ανεξέλεγκτη δύναμη προστίθεται που όντως κάνει θαύματα.( ενίοτε και αρνητικά). Η πίστη  στον Άνθρωπο, τον καλλιεργημένο, τον πολυμήτι, τον πολύτροπο, όπως και στο εμπλουτισμένο με αρετές πρόσωπο συνιστά τη στέρεη  βάση για κάθε καλύτερο μέλλον της ανθρωπότητας.

Ο κόσμος που όντως θαυμάζουμε δεν είναι απλά σε κρίση, αλλά αντιμετωπίζει μονίμως και δυνάμεις εντροπίας και καταστροφής. Οι άνθρωποι, εάν και αλληλέγγυοι στα προβλήματα, εξακολουθούν να εχθρεύονται ο ένας τον άλλον. Ελάχιστα δυστυχώς, δείγματα  «φιλανθρωπίας παρατηρούνται. Η αμφιβολία είναι το γκρίζο χρώμα της ζωής. Το εξαίσιο, όμως, χρώμα του ουράνιου τόξου  αισιοδοξίας αναδύεται από την  αρμονική διαβάθμιση της φωτεινότητας. Για την ανθρωπότητα αυτό σημαίνει πολιτισμός. 
Ο εικοστός αιώνας μάς αποκάλυψε  ότι  δεν μπορούμε ποτέ να είμαστε βέβαιοι για το αληθές, ακόμη, και με τα μαθηματικά( θεώρημα Gödel). Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το άγνωστο, το τυχαίο, το απρόβλεπτο. Είναι αδύνατο, επίσης, να συναγάγουμε το συλλογικό συμφέρον με βάση τα ατομικά συμφέροντα, όπως και να ορίσουμε τη συνολική ευτυχία με βάση το σύνολο των ατομικών  επιτυχιών.(Θεώρημα του Arrow). Με τη θεωρία των παιγνίων, όταν εμπλέκονται περισσότεροι από δύο ορθολογικοί παράγοντες είναι αδύνατο να βρούμε με βέβαιο τρόπο την καλύτερη στρατηγική. Δυστυχώς τα παιχνίδια της ζωής πολύ σπάνια περιλαμβάνουν μόνον δύο παράγοντες!

Η δημοκρατία έχει προφανώς ανάγκη συναίνεσης. Κυρίως απαιτεί πίστη στη δημοκρατία του μείζονος μέρους των πολιτών. Τροφοδοτεί τον σεβασμό της διαφορετικότητας, των ιδεών και συμφερόντων. Δεν μπορεί να ταυτισθεί με τη δικτατορία  της πλειονότητας. Η ζωτικότητα και η παραγωγικότητα των ανταγωνισμών μπορεί να ευοδωθεί μόνο μέσα στην υπακοή  στους δημοκρατικούς κανόνες. Είναι ένα πολύπλοκο σύστημα πολιτικής οργάνωσης που τρέφεται από την πνευματική αυτονομία και την υπευθυνότητα των πολιτών. Άρα η δημοκρατία είναι η ιδανική , εν μέτρω, σύνθεση αρμονίας και δυσαρμονίας σε ένα διαρκές κρίσιμο σημείο αυτοοργάνωσης.

 Οι άνθρωποι οφείλουμε  να πάρουμε στα χέρια μας την ευθύνη όχι μόνον της δικής μας ζωής, αλλά και να δημιουργήσουμε καλύτερες συνθήκες για τη ζωή των παιδιών μας. Είναι καθήκον να εργασθούμε για να οικοδομήσουμε ένα βιώσιμο και καλύτερο μέλλον. Η δημοκρατία, η ισονομία, η κοινωνική δικαιοσύνη, η ειρήνη  και η αρμονία με το φυσικό περιβάλλον μας θα πρέπει να είναι οι βασικοί στόχοι-στοίχημα για κάθε πολιτισμένο άνθρωπο. Η έννοια της διάρκειας βρίσκεται κατά  βάση στην συνεχή αναπροσαρμογή του τρόπου σκέπτεσθαι, συναισθάνεσθαι και πράττειν των ανθρώπων. Οι συνθήκες της ζωής αλλάζουν διαρκώς και απαιτείται απόκτηση ατομικής και κοινωνικής αρμοστικότητας. Η Παιδεία με την ευρεία έννοια , που καλούμε ολιστική, έχει να παίξει έναν πρωταγωνιστικό ρόλο, καθόσον συνιστά την « αειφόρο δύναμη του μέλλοντος», ως ένα από τα πλέον ισχυρά εργαλεία πραγματοποίησης αλλαγών και ανθρωποποίησης.

Η δημιουργία αρετών συνιστά μια πρόκληση και ένα  στοίχημα για την αντιμετώπιση  της διαρκώς αυξανόμενης  πολυπλοκότητας  που χαρακτηρίζει τον κόσμο μας. Οφείλουμε να βρούμε τρόπους να συνδέσουμε τους πολλαπλούς, εξ ανάγκης, κλάδους εξειδικεύσεων, με προτεραιότητα τον Άνθρωπο μέσω μια ολιστικής παιδείας που να καλλιεργεί ικανά προσόντα για:
·         Λυσιτελέστερη αντιμετώπιση του λάθους, της ψευδαίσθησης και των δυϊσμών.
·         Ανάπτυξη υπεύθυνων μελών  δημοκρατικής κοινωνίας ικανών για αντιμετώπιση των αβεβαιοτήτων μέσω της δημιουργικότητας.
·          Ανάπτυξη κατανόησης μεταξύ των ανθρώπων.
·         Για  θεμελίωση  ανθρώπινων  σχέσεων  με γνώμονα μια ανθρωπο-ηθική.


Συμπεράσματα:
Ο βασικός εχθρός της δημοκρατίας  είναι εσωτερικός, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο εξωτερικός εξέλιπε. Όταν μια Χώρα συνιστά ασθενικό κρίκο τότε και εάν δεν υπήρχε  εξωτερικός εχθρός θα εμφανιζόταν αμέσως. Για την Πατρίδα μας οι κίνδυνοι  είναι ορατοί και άμεσοι. Μόνο η δική μας ισχυροποίηση, ως έθνος και λαός προόδου, θα απομακρύνει την κάθε εχθρική βούληση.  Ο εσωτερικός κίνδυνος αναδύεται από ένα ασύλληπτο νοητικά  συγκρουσιακό κλίμα άπειρων παραγόντων, που έχουν πάντοτε ως κοινό χαρακτηριστικό στοιχείο την υπερβολή, όπως:  κατανάλωση, εγωτισμός, ακηδία, πρόσκαιρο, μισή αλήθεια, εξειδίκευση,  χαλάρωση της  ευθύνης κλπ.
Το βελτιοδοξείν συνιστά θεμελιώδη αρετή. Μια «επαινετή έξη» που κατακτιέται με διαρκή προσπάθεια. Μια κορυφή ανάμεσα σε δύο άκρα: την απαισιοδοξία και την υπεραισιοδοξία. Είναι η πιο ρεαλιστική  αειφόρος αρετή, γιατί αφορά στο εδώ και τώρα αλλά και στο μελλοντικό γενικό καλό εκφράζοντας γενναιότητα και προσφορά.  Ως αρετή είναι δύναμη καταστολής  των αδυναμιών μας ( μίση , αμφιβολίες ,αβεβαιότητες). Ερείδεται, κατά βάση, στα προσωπικά προσόντα και όχι σε μια απλή επιθυμία. Συναρτάται άμεσα με μια δέσμη αρετών, στις οποίες προσδίδει νοηματική ισχύ. Με τη σύνεση που χαλιναγωγεί τα ένστικτα, με τη σωφροσύνη προσεγγίζει το άριστο μέτρο. Συνιστά το οξυγόνο της ευψυχίας προσδίδοντας ευεργετικό κουράγιο. Διακρίνεται από την ελπίδα καθόσον ελπίζουμε αυτό που δεν εξαρτάται από εμάς. Διαποτίζεται από δικαιοσύνη, αλλά, προπαντός, συνιστά πίστη στην ανθρώπινη προσωπικότητα. Πίστη στην αληθινή ανθρωπινότητα που συνιστά το βασικό κίνητρο βούλησης για πράξη και δημιουργικότητα. Αποπνέει ηθική ωραιότητα, από την οποία αναδύεται  ψυχική ελευθερία που μας αποδεσμεύει από κατώτερα πάθη της ψυχής μας. Ουσιαστικά η βελτιοδοξία δίνει δυναμικό νόημα σε όλο το φάσμα των αρετών από τη φρόνηση , μέχρι την πίστη και την ελπίδα  προς ένα ύπατο επίπεδο αγάπης χωρίς όρους.


Επίλογος
Η βελτιοδοξία είναι αισιοδοξία εν μέτρω. Θα λέγαμε η χρυσή αισιοδοξία από την οποία αναδύεται νόημα για καταβολή προσπάθειας για το γενικότερο καλό. Για προσφορά, για πληρότητα  και ευδαιμονία. Χωρίς έμπρακτη συνεισφορά κάθε αγάπη μένει  μόνον στα λόγια, άρα δεν είναι αρετή. Και η προσφορά  αυτή δεν είναι μόνον υλική , αλλά είναι προπαντός ηθική, πνευματική , συναισθηματική, ψυχολογική, κοντολογίς ανθρώπινη και πολιτισμένη. 
              Ας κρατήσουμε από τους Αρχαίους Έλληνες τον ανθρωπισμό και τη συμμετοχικότητα στη δημοκρατία, από το Διαφωτισμό το κριτικό πνεύμα, τον ενθουσιασμό για το μέλλον, όπως και την αισθητική καλλιέργεια και από τον Χριστιανισμό την  ανυστερόβουλη αγάπη και να προχωρήσουμε προς μια υπέρτερη ανθρώπινη πραγματικότητα. Το δικαιούμαστε, ως ανθρώπινο είδος, και το μπορούμε. Μπορούμε και είναι ανάγκη να ξεπεράσουμε  το καθεστώς του απολύτου εγώ μας που είναι η πηγή κάθε αδικίας και αστοχίας.

 Παράλληλα με κάθε εξειδίκευση να καλλιεργείται  μεθοδικά και η ολιστική παιδεία που θα αποβλέπει στη συγκρότηση ατόμων-προσώπων υπεύθυνων πολιτών με αναπτυγμένο στο ευρύτερο δυνατόν φάσμα των αρετών που μας έχουν κληροδοτήσει οι προγενέστεροι συνάνθρωποί μας. Φρόνηση( σοφία), σωφροσύνη(αυτάρκεια), θάρρος(ευψυχία), δικαιοσύνη, που θα ερείδονται στη πίστη  στο Άνθρωπο και γιατί όχι στο Υπέρτατο Ον ( το Πάνσοφο, Πανωραίο και Πανάγαθο). Τότε από την αρμονική έμπρακτη αυτή σύνθεση να αναδυθεί η Ελπίδα και η χωρίς όρους Αγάπη, κοντολογίς το ολόγραμμα των αρετών, που αμείβουν τους ανθρώπους με πληρότητα και ολβιότητα και οδηγούν σε μια καλύτερη ανθρωπότητα.

              Δύσκολος δρόμος αλλά δεν έχουμε άλλη επιλογή για ένα καλύτερο Κόσμο. Το πρώτο βήμα όμως ανήκει σε εμάς τους ίδιους. Πρέπει να πιστέψουμε ότι αξίζει η συμμετοχή μας σε μια προσπάθεια για μια υπέρτερη πραγματικότητα.
Εμείς στην Κιβωτό Ολιστικής Παιδείας βελτιοδοξούμε γιατί πιστεύουμε ότι   ο άνθρωπος είναι σε θέση να δημιουργήσει μια καλύτερη πραγματικότητα, στην οποία οι λαοί και τα άτομα να έχουν αειφόρο ολβιότητα. Και θα το τολμήσουμε ως στοίχημα contra torrentem( αντίθετα στο ρεύμα). Στο πλαίσιο των πνευματικών δραστηριοτήτων μας  προγραμματίζουμε συζητήσεις σε μορφή «δημιουργικού διαλόγου», που ήδη με επιτυχία έχουμε μέχρι τώρα διοργανώσει.
Από εφέτος θα επιδιωχθεί η συμμετοχή τόσο των ενήλικων έμπειρων μελών και φίλων μας που θα συνεισφέρουν με τις εμπειρίες τους, αλλά θα επιδιώξουμε αυξημένη, όσο το δυνατόν , συμμετοχή μελών νέας γενιάς, τα οποία ευελπιστούμε να δώσουν τον ψυχικό παλμό  τους, ώστε να αναδυθούν φρέσκες ιδέες για ένα καλύτερο μέλλον για την Πατρίδα μας.

 Παρακαλούμε θερμά για την συμμετοχή σας.

                                                                               Δημήτρης Κ. Μπάκας
                                                                                  Σεπτέμβριος 2018



[1] Η θρησκευτική αυτή αντίληψη διακηρύχθηκε κατά  βάση από τις κύριες θρησκείες της ανθρωπότητας(Χριστιανισμός, Ιουδαϊσμός, Μωαμεθανισμός) ως τρόπος ζωής. Πολύ νωρίτερα, όμως, καλλιεργήθηκε από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία(Προσωκρατικοί, Πλάτων, Αριστοτέλης, Στωικοί, Επίκουρος κα). Θεμελιωτής όμως της μεταφυσικής αισιοδοξίας υπήρξε κατά τους νεότερους χρόνους ο Γερμανός Λάϊπνιτς.
[2] Η μόνη πραγματικότητα είναι ο πόνος, ενώ η φύση είναι αδιάφορη, πέρα από το καλό και το κακό, όπως και από την ευτυχία των ανθρώπων, οπότε η ανυπαρξία να είναι προτιμότερη και ο θάνατος απολύτρωση. Οπαδοί της απαισιοδοξίας ήταν ο Θεόγνις,  Πεισιθάνατος, Πρόδικος, Αντιφών. Από τις θρησκείες ο Βουδισμός και κατά τους νεότερους χρόνους ο επισημότερος κήρυκας είναι Σοπενχάουερ, αλλά και ο Χάρτμαν, ο Βολταίρος .
[3] «Το ανθρώπινο είδος σε διάστημα μερικών αιώνων, κατόρθωσε έναν υπέρμετρο, σχεδόν άσεμνο βαθμό ανάπτυξης. Σαν πραγματικός «καρκίνος» στη σάρκα της βιόσφαιρας, καλύπτει τον πλανήτη μας με όλο και πυκνότερα λεφούσια που ασκούν όλο και μεγαλύτερη πίεση, ήδη στα όρια του αφόρητου, πάνω σε άλλα έμβια είδη, στους φυσικούς πόρους, στο περιβάλλον και στην εσωτερική δυναμική των ίδιων», διατυπώνει ο τιμηθείς με Νόμπελ Christian De Duve.
[4] Φυσικά στο σημείο αυτό δεν αναφερόμαστε στη ευγονική ενίσχυση του ανθρώπινου είδους  μέσω της επιστήμης που θα ήταν ηθικό να αποτελέσει ένα  βήμα λογικής υφής και να βοηθήσει την εξέλιξή κατά μήκος της συνεχιζόμενης κάθετης διαδρομής προς την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εξέλιξης.

Τρίτη, 28 Αυγούστου 2018

ο δικός τους χώρος...Porsche Museum από τον Μιχάλη Μπάκα








Στην συμβολή τριών οδικών αξόνων, παράλληλα με τις γραμμές του τραίνου, το βιεννέζικο αρχιτεκτονικό γραφείο Delugan Meissl, αποτυπώνει την δική του εκδοχή για το πώς σχεδιάζεται το μουσείο της Porsche. Ένας αρχιτεκτονικός διαγωνισμός στις αρχές του 2005, με 170 συνολικά συμμετοχές, πραγματοποίησε το όραμα της διοίκησης της εταιρείας. Την 30 Ιουλίου 2004.

Οικογένεια, ο όρος που συμβολίζει το σύνολο των προσώπων, τα οποία συνδέονται μεταξύ τους με πολύ «συγγενικό» δεσμό. Η εταιρεία Porsche ήθελε  να δώσει την δυνατότητα σε όποιον το  επιθυμεί  να νιώσει την οικειότητα, αλλά και να θελήσει να μπει στην οικογένεια Porsche.  Αυτό αποτελεί το κύριο συστατικό δημιουργίας του σύγχρονου μουσείου της Porsche στην Στουτγάρδη.

Ο Delugan Meissl και η ομάδα του, αποτυπώσανε το σχήμα του οικοπέδου, και με μια έντονη  τομή του εδάφους σηκώσανε τον όγκο που προήλθε από το σχήμα με επιλεγμένες εξοχές και ακουμπήσανε σε τρία και μόνο διαμορφωμένα υποστυλώματα. Ένας μονόλιθος στον αέρα. Μια μάζα που κλείνει ολόκληρη την φιλοσοφία της Porsche, που αιωρείται σαν γέφυρα, με τις αντανακλάσεις στον πυθμένα της να αποτυπώνει την βασική τους συνθετική ιδέα. Ένας συνδυασμός μεταλλικής κατασκευής με οπλισμένο σκυρόδεμα με ειδικά ντυμένες επιφάνειες του μονόλιθου. Το βάρος του φτάνει συνολικά τους 10 000 τόνους, μια αναλογία που δείχνει τις σύγχρονους μεθόδους κατασκευής. Ο πύργος του Άιφελ ζυγίζει 7 800 τόνους. Μια διαφορετική  προσέγγιση κατασκευής.
Τα υλικά ντύνουν το κτίριο, με συγκεκριμένο και σαφή διαχωρισμό, ανά ενότητα, και με επιδιωκόμενο σκοπό.

Οι αναλογίες του κτιρίου, τονίζουν το χαρακτήρα και τη λειτουργία του έναντι  του εργοστασίου, αλλά και την επίσημη έκθεση πώλησης των προϊόντων Porsche. Υποχωρεί το έδαφος. Σε προδιαθέτει, ώστε να μπεις στο εσωτερικό, στον μονόλιθο. Οι αντανακλάσεις τονίζουν την συνθετική ιδέα γέφυρας του αρχιτεκτονικού γραφείου. Οι σκάλες, για τις υπο-ενότητες, αγκαλιάζουν τις πλευρές του κτιρίου. Χάνονται στον συνολικό όγκο. Η κύρια σκάλα ανόδου ντυμένη με τα ανακλαστικά φύλλα αλουμινίου χάνεται με την σειρά της μέσα στα σχηματιζόμενα είδωλα των αντανακλάσεων.

Ένα πλούσιο λειτουργικό διάγραμμα διαμορφώνεται στο εσωτερικό του μονόλιθου, σε μια επιφάνεια 5 600μ2 από τους γερμανούς αρχιτέκτονες  HG Merz, σε συνεργασία με  τον ειδικό μελετητή  μουσείων  Gottfried Korff, του Πανεπιστημίου Tόbingen.
Το ισόγειο  περιλαμβάνει την είσοδο, το  φουαγιέ, το  ταμείο, τον χώρο  εστίασης, τον χώρο snak coffee, τις τουαλέτες, το ασανσέρ κίνησης επισκεπτών, το ασανσέρ κίνησης οχημάτων, την γκαρνταρόμπα, τις κυλιόμενες σκάλες ανόδου-καθόδου και την αίθουσα workshop.
Στον ημιώροφο διατηρείται ο χώρος του  αρχείου και τα υποστηρικτικά γραφεία του μουσείου.
Στον όροφο διαμορφώνεται ο ενιαίος μουσειακός χώρος, το εστιατόριο christoforus, οι σκάλες ανόδου  του χώρου συνεδριάσεων- εκδηλώσεων.
Στον β όροφο διαμορφώνεται ο χώρος εκδηλώσεων και στον γ’ όροφο το δώμα.





Το εισιτήριο διαφορετικό για κάθε επισκέπτη. Μια φωτογραφική αποτύπωση της εξέλιξης με τα διαφορετικά μοντέλα της ιστορίας της εταιρείας. Ένα ενθύμιο από το ξεχωριστό ταξίδι στην οικογένεια της Porsche.

Ανεβαίνεις με τις κυλιόμενες σκάλες. Μπαίνεις στο σκοτεινό αρχικά μονόλιθο. Μικρά ανοίγματα, εν αναλογία με το κτίριο προβάλλουν το εργοστάσιο και το κτίριο πώλησης- παραλαβής αυτοκινήτων της εταιρείας. Η Porsche 911 σχηματίζεται στον ιμάντα της κυλιόμενης. Το μοναδικό χρώμα στις σκάλες ανόδου. Η σκάλα σε αφήνει μπροστά στην κεντρική ιδέα.

Το DΝΑ της Porsche. To DNA  (Deoxyribonucleic acid - DNA) είναι εκείνο το στοιχείο που περιέχει τις γενετικές πληροφορίες που καθορίζουν τη βιολογική ανάπτυξη όλων των κυτταρικών μορφών ζωής.
Πρώτη συνάντηση. Πρώτη εικόνα το DNA της εταιρείας. Το ξεκίνημα μια ιδέας. 76 χρόνια πριν. Ένας ενιαίος όγκος, για δυο επιβάτες. Μια σκέψη. Ένας τρόπος ζωής.
Ο χώρος μια συνεχόμενη ροή. Το μουσείο. Ένα σημείο συνάντησης των διαφορετικών ροών, που δημιουργούνται μέσα στα  δυο επίπεδα, με τις καθοριστικές τομές στο χρόνο.

Ξεκινάει. Ο αγώνας. Με συμμετοχές από όλες τις εποχές. Με όλους τους τύπους αυτοκινήτων. Περπατάς ανάμεσα. Ανάποδα. Με ένα κεκλιμένο δάπεδο. Μια ράμπα, υπό κλίση. Λίγο πριν την έναρξη του αγώνα. Νιώθεις ότι συμμετέχεις στην pole position με τους κυριότερους πρωταγωνιστές, γύρω σου.

Ξεκίνησε μια περιήγηση στην οικογένεια της Porsche. Παρουσιάζονται όλα εκείνα τα στοιχεία τα οποία καθορίζουν τον τρόπο σκέψης της εταιρείας. Ταχύτητα, βάρος, ισχυρή, έξυπνη, έντονη, συνεπής. Γίνεσαι μέλος της οικογένειας Porsche. Σε έναν όγκο τα concept, τα αγωνιστικά, τα πρωτότυπα, σε σημεία επιλεγμένα ανάλογα με την χρονολογία δημιουργίας τους. Τα μοναδικά χρώματα σε όλο το μουσείο. Ο μονόλιθος σκισμένος στην περίμετρο του, με μια υποχώρηση, σε μαύρη απόχρωση προβάλει συνεχώς την εξέλιξη των μοντέλων.

Ένα παράθυρο με φυγές προς τις γραμμές του τραίνου, είναι το μοναδικό άνοιγμα του μουσείου. Σημείο, όπου το εσωτερικό του μουσείου ενώνεται με το εξωτερικό. Είναι το σημείο τομής της ιστορίας. Όπου η Porsche συνεργάζεται με εταιρείες και συμβολίζει το παράθυρο εξέλιξης.

Τερματισμός των ροών πριν την κάθοδο από την διαφορετική οικογένεια, οι θεματικές εκθέσεις για συγκεκριμένες χρονικές περιόδους. Με τελικό έκθεμα το τελευταίο τεχνολογικά δημιούργημα της Porsche.

Porsche   museum. Μια οικογένεια που αγαπάει. Που διαμορφώνει. Που χαρακτηρίζει. Μια συνεχόμενη εξέλιξη με συγκεκριμένες ροές. Ένας χώρος που ποτέ δεν είναι ο ίδιος. Τα μοντέλα εναλλάσσονται με έναν ρυθμό, που καμία φωτογραφία δεν μπορεί να έχει την ίδια εικόνα με την προηγούμενη. Η ροή του χώρου δεν σου επιτρέπει να βρεις το σημείο λήψης, που ήσουν. Ο καθένας εισπράττει  τη μοναδική του εικόνα.


Σάββατο, 16 Ιουνίου 2018

Η ΑΓΑΠΗ ΩΣ ΑΡΕΤΗ ( ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ) Δημήτρης Κ. Μπάκας


                          

Σύνδεση με το πρώτο μέρος
Για πολλούς αιώνες οι άνθρωποι είχαν πιστέψει πως η αγάπη είναι «δώρο του Θεού», με το οποίο όταν το καλλιεργούν μέσα τους ξεπερνάνε τα βάσανά τους. Αφού απογοητεύθηκαν, σε σημαντικό βαθμό , πίστεψαν  στη δύναμη της λογικής. Και εκείνη, ως γυμνή λογική, τους απογοήτευσε σύντομα και στράφηκαν στην  ατομική  απόκτηση ισχύος (υλικής ή γνώσεων) και πλούτου για την ασφάλειά τους. Δυστυχώς και πάλι αναπτύχθηκε κλίμα ακραίας αντιπαλότητας, που προκάλεσε μίση και έχθρες, ενώ οι δυνάμεις που ενώνουν τους ανθρώπους ουσιαστικά εξέλιπαν.
 Αποδείχθηκε πλέον έμπρακτα ότι οι επιτηδειότητες, που αποκτά ο άνθρωπος μπορούν να χρησιμοποιηθούν για οιονδήποτε άλλο σκοπό πλην δεν συμβάλλουν στην ευρύτερη ευτυχία και ολβιότητα. Διαπιστώθηκε ότι τη σκέψη και την πράξη του ανθρώπου ποδηγετεί ένα βασικό συναίσθημα. Ο εγωισμός που δημιουργεί σχεδόν όλα τα κίνητρα για το σκέπτεσθαι και συναισθάνεσθαι και πράττειν του κάθε ατόμου με συνέπεια  να παράγονται τα πάντα πλην, του πιο στέρεου δεσμού των ανθρώπων, της μεταξύ των αγάπης.


Εισαγωγή
« Το εγώ είναι από τη φύση του άδικο»,  γράφει ο Πασκάλ,  «αφού γίνεται το κέντρο των πάντων και ενοχλητικό για τους άλλους, αφού θέλει να το εξυπηρετήσουν, αφού κάθε εγώ είναι εχθρός και θα ήθελε να είναι τύραννος όλων των άλλων». Η δικαιοσύνη είναι το αντίθετο αυτής της τυραννίας του εγωκεντρισμού. Αλλά το πραγματικό αντιστήριγμα είναι  ο  αληθινός αλτρουισμός, η αγάπη. Η αγάπη, όμως, είναι πολύ απαιτητική. Ζητάει πάρα πολλά από εμάς. Το να αγαπάμε είναι υπερβολικά  δύσκολο και ειδικά όταν πρόκειται για τον πλησίον μας. Ακόμη και τους δικούς μας δεν μπορούμε να αγαπήσουμε καλά - καλά. αρετή, δηλαδή μια επίκτητη δύναμη για ενέργεια  και πράξη του αγαθού με απώτερο σκοπό την ανθρωπιά.  Η αγάπη ανήκει στις «επαινετές έξεις», όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης. Στην ουσία της δεν είναι μια απλή αρετή αλλά μια ολιστική αρετή, που αναδύεται από την αρμονική καλλιέργεια και σύνθεση όλων των ανθρώπινων αρετών. Είναι ολόκληρο το «αλφαβητάρι» των αρετών. Μια τελικότητα, χωρίς άλλο σκοπό. Η αγάπη είναι η πρώτη, όχι βέβαια με απόλυτο τρόπο( ο Θεός είναι σε απόλυτο βαθμό πρώτος), αλλά σε σχέση με την ηθική , με το καθήκον και το νόμο.

Αλλά τι είναι η αγάπη; Φυσικά δεν είναι άγνωστη. Έχουν ειπωθεί και έχουν γραφεί άπειρα θαυμαστά για την αγάπη, αλλά αλληλοσυμπληρούμενα  και αλληλοσυγκρουόμενα, έτσι είναι αδύνατο να κατανοηθούν και να εκφραστούν με οποιαδήποτε πέννα. Μια αδρή προσέγγιση με πολλές τις παγίδες ερμηνείας και συσχετισμών μπορεί να γίνει μόνον. Είναι, όμως, ανάγκη να το επιχειρήσουμε. Πως θα πιστέψουμε στην αξία της αγάπης, εάν δεν μάθουμε  τι είναι η αγάπη; Αλλά και πως θα τη μάθουμε εάν δεν πιστεύουμε σε αυτή;

Η θαυμάσια ελληνική γλώσσα  θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τα απολύτως  απαραίτητα, τα οποία θα μας βοηθήσουν να νιώσουμε, στα  ανθρώπινα όριά μας, το μεγαλείο αυτού του υπέροχου συναισθήματος που συνιστά το συναρπαστικότερο φαινόμενο που ανέδειξε η εξέλιξη της ζωής στο Πλανήτη μας. Την αγάπη που είναι αυτό το ίδιο το αγαθό, το κάλλος και η ύπατη αλήθεια μαζί, γι΄ αυτό ορθότατα οι θεόπνευστοι Πατέρες είπαν: « Ο Θεός Αγάπη εστί».

Τρεις έννοιες, με τις αποχρώσεις τους η κάθε μια, θα μας  βοηθήσουν στην προσπάθειά μας: Έρωτας, Φιλία, Αγάπη. [1]


Συνοπτική ανάλυση: Έρως- Φιλία – Αγάπη
Έρως: Ο Αριστοφάνης  λέει για τον έρωτα, ό,τι ακριβώς θέλουμε όλοι να πιστέψουμε. Αυτό που ονειρευόμαστε. Τον ολοκληρωμένο έρωτα που μας γεμίζει και μας ολοκληρώνει: το αίσιο πάθος.
Ο Σωκράτης μιλάει για τον έρωτα έτσι, όπως είναι. Θεωρεί τον  έρωτα ανολοκλήρωτο και  καταδικασμένο  στη στέρηση, που μας καταδικάζει  στη δυστυχία. Δηλαδή ο Αριστοφάνης δεν κατάλαβε, ότι ο έρωτας δεν είναι Θεός, ούτε θεός και είναι γιος της Πενίας και του Πόρου. Μια σπαρακτική ένδεια. Μια επιθυμία που είναι πάντα έλλειψη.
Ο Πλάτων, δια του στόματος του Αγάθωνα, θεωρεί ότι η νεότητα, η τρυφερότητα, η ομορφιά, η γλυκύτητα, η δικαιοσύνη , η εγκράτεια, το θάρρος, η δεξιοσύνη και όλες οι αρετές έχουν τον έρωτα ως προέλευση. Αυτό, όμως, συνήθως ξεχνιέται.    


Φιλία: Ο Αριστοτέλης  τα έχει πει, ίσως, όλα για τη φιλία: Η φιλία είναι η συνθήκη της ευτυχίας, καταφύγιο ενάντια στη δυστυχία, χρήσιμη, ευχάριστη και καλή ταυτόχρονα. Είναι «καθαυτό επιθυμητή και συνίσταται περισσότερο στο να αγαπά κανείς παρά να αγαπιέται». Είναι πιο σημαντική από τη δικαιοσύνη γιατί την εμπεριέχει. Είναι ταυτόχρονα η  υψηλότερη έκφραση και υπέρβαση της Πίστης. Οι φίλοι χαίρονται ο ένας τον άλλον και τη φιλία τους. Δεν μπορεί κάποιος να είναι φίλος με όλους ούτε να έχει πάρα πολλούς φίλους. Η υψηλότερη μορφή φιλίας δεν είναι πάθος, αλλά αρετή.  «Το αγαπάν είναι η αρετή των φίλων».  Το πρότυπο φιλίας για τον Αριστοτέλη είναι καταρχάς « οι μητέρες που χαίρονται με την αγάπη που νιώθουν για τα παιδιά τους». Ο φίλος μπορεί να ορισθεί  «αυτός που εύχεται να ζει και να υπάρχει για την αγάπη του φίλου του ή εκείνος που μοιράζεται τις χαρές και τις θλίψεις του φίλου του, όπως οι μητέρες για τα παιδιά τους. Έχουμε άδικο να πιστεύουμε πως μια θεότητα ή άψυχα όντα μπορούν να είναι αντικείμενα φιλίας. Πραγματική φιλία αναπτύσσεται όπου υπάρχει δυνατότητα ανταπόδοσης. Δεν υπάρχει φιλία  δίχως κάποιας μορφής ισότητας.  
Φιλία είναι επίσης «αγάπη(φιλία) ανάμεσα στους συζύγους, κυρίως, όταν και οι δύο εναποθέτουν τη χαρά τους  στην αρετή του άλλου». Είναι ακόμη και η πατρική, αδελφική, υιική αγάπη, αλλά και η αγάπη των εραστών που η λέξη έρως δεν μπορεί επαρκώς να εκφράσει και τέλος, η τέλεια φιλία των ενάρετων εκείνων που «εύχονται το καλό των φίλων τους επειδή τους αγαπούν». Η φιλία των κατ’ εξοχή φίλων. Η αγάπη που ανθεί ανάμεσα στους ανθρώπους εφόσον δεν περιορίζεται στην έλλειψη και το πάθος(έρωτα).


Αγάπη: Ο έρωτας είναι ο πρώτος ισχυρός δεσμός που οδηγεί σε υψηλότερους αναβαθμούς  σύμφωνα με τον Πλάτωνα. Ο Άγιος Βερνάρδος διακρίνει ένα  πέρασμα από τον σαρκικό έρωτα , που είναι απόλυτα εγωιστικός(εκ φιλαυτίας λέει ο Απόστολος Παύλος), γιατί η φύση του ανθρώπου είναι εύθραυστη και πολύ αδύναμη. Το πέρασμα από το σαρκικό έρωτα στον πνευματικό , από την αγάπη για τον εαυτό στην αγάπη για τον άλλον, από την αγάπη που παίρνει στην αγάπη που δίνει, από  τον πόθο στη στοργή, από τη στέρηση στη χαρά, από τη βία στην τρυφερότητα απολήγει από τον έρωτα στη φιλία. Στη δεύτερη βαθμίδα αγάπης ( να αγαπάμε τον Θεό για χάρη μας) συνεχίζει ο Άγιος Βερνάρδος, μετά στην Τρίτη βαθμίδα (να αγαπάμε τον Θεό για χάρη του ίδιου του Θεού) και τέλος στην τέταρτη (να αγαπάμε τον εαυτό μας για χάρη του Θεού).
 Τούτη η πορεία ξεφεύγει από τις δυνατότητες των πολλών ανθρώπων. Μας λέει όμως κάτι βασικό: ότι το σώμα είναι υποχρεωτικά το σημείο αφετηρίας από όπου το πνεύμα ανυψώνεται.


Σχολιασμός
Ο έρωτας είναι σαν μια επιθυμία που, από τη φύση του στερείται πάντα αυτό που επιθυμεί και εξακολουθεί να στερείται ακόμη και αφού έχει κατακτήσει το στόχο του. Αυτό , ίσως , συνιστά το ιδανικό μέτρο του. Ένα αλλόκοτο μίγμα χαράς και πόνου. Μια γόνιμη οδύνη. Δεν υπάρχει  απόλυτα ευτυχισμένος έρωτας και αυτή η έλλειψη ευτυχίας είναι ο ίδιος ο έρωτας. Η ολοκλήρωσή του είναι ίσως απαγορευμένη. Πώς θα μπορούσε να κατέχει αφού είναι έλλειψη; «Με τη γέννηση εντός του ωραίου, απαντά  ο Πλάτωνας, και τη σωματική και ψυχική τεκνογονία ή δημιουργία, με την οικογένεια ή την τέχνη». Έρωτας είναι η υπέρμετρη αγάπη σ’ ένα πρόσωπο, σε μια κατάσταση, σε μια ιδεολογία και η απόρριψη όλων των άλλων. Είναι το πιο έντονο συναίσθημα, το πάθος!


 Στην αρχαία ελληνική γλώσσα το «φιλείν» σημαίνει αγαπώ όποιο και εάν είναι το αντικείμενο αυτής της αγάπης και η «φιλία» αναφέρεται κυρίως σε διαπροσωπικές σχέσεις ( ποια θαυμάσια προσέγγιση αποχρώσεων νοημάτων!). Με τη φιλία μπαίνουμε στο χώρο της αγάπης. Ένας φίλος που δεν αγαπάμε θα έπαυε να είναι φίλος. Μια αγάπη που δεν έχει να κάνει με την έλλειψη και που δεν είναι έρωτας. Ο Σπινόζα μας διαβεβαιώνει ότι η αγάπη είναι επιθυμία, όμως δεν είναι έλλειψη, όταν είναι στο  χρυσό μέτρο της. Είναι ενέργεια, δύναμη, όρεξη. Αν η πείνα είναι έλλειψη τροφής και επομένως οδυνηρή, η όρεξη είναι διάθεση για φαγητό. Η επιθυμία  είναι χαρά. Αμοιβαία στοργή και αγάπη. Χαρά να αγαπάς και να αγαπιέσαι. Κοινή ζωή. Κοινή ευθύνη. Αμοιβαία απόλαυση και εμπιστοσύνη . Μία ενεργός αγάπη. Τέλος, «φιλία είναι μια ψυχή εν δυσί σώμασι ενοικουμένη».

 Υπάρχει πάντα ένα κρίσιμο σημείο, από το οποίο αναδύεται η ειδοποιός διαφορά του ανθρώπου. Η ανθρωπιά μας. Να αγαπάμε  όχι για λόγους καθαρής ανταποδοτικότητας, ισότητας και ανταμοιβής αλλά αγάπη και μόνον για την αγάπη. Η αγάπη που αναδύεται ακριβώς τη στιγμή που το νεογέννητο επιζητά τη θηλή της μητέρας του. Ποια απληστία έχει το μικρό! Ποια  γενναιοδωρία η μητέρα! Το μικρό δεν νιώθει τίποτε άλλο από την επιθυμία, από την ενόρμηση και από το ζωώδες. Στη μητέρα δεν υπάρχει ούτε  ίχνος από αυτά. Κυριαρχεί η αγάπη, η θηλύτητα, η τρυφερότητα, η ευστοργία. Κάτι που παρατηρείται σχεδόν σε όλα τα θηλαστικά, αλλά στον άνθρωπο κορυφώνεται στον ύμνο της συνειδητής  γέννησης νέου ανθρώπου με το  να αγαπά χωρίς όρους, όπως η Μητέρα. Αυτή τη στιγμή της αγάπης ξαναγεννιέται  και το ανθρώπινο πνεύμα. Εδώ, στον ύπατο  ανθρώπινο αναβαθμό αγάπης, τη στιγμή της συμμετοχής του ανθρώπου στη ζωική ενέργεια που ταυτίζεται με την αγάπη, τη χαρά και την ολβιότητα , ίσως, έχουμε και την εμφάνιση το Θεού! Ο Κόσμος δεν μπορεί να εξηγηθεί με τη θεϊκή φιλία( ο Αριστοτέλης αναρωτήθηκε: ποιος τολμά να θεωρήσει τον εαυτό του φίλο με το Θεό;)

Η Σιμόν Βέιλ παρατηρεί εύστοχα: « Ο Θεός δημιούργησε από αγάπη, για την αγάπη. Ο Θεός δεν δημιούργησε τίποτε άλλο από την ίδια την αγάπη και τους τρόπους της αγάπης. Τούτη η αγάπη δεν είναι ένα πλεόνασμα ύπαρξης, χαράς ή δύναμης. Είναι το εντελώς αντίθετο: έκπτωση, αδυναμία, απάρνηση». Η δημιουργία από τη μεριά του Θεού είναι πράξη όχι διάχυσης αλλά απόσυρσης.  Δέχθηκε μια έκπτωση , ένα άδειασμα σε από ένα κομμάτι ύπαρξης της θεϊκότητάς  του. «Ο Θεός επέτρεψε να υπάρξουν πράγματα άλλα από Εκείνον, απείρως μικρότερης αξίας από Εκείνον. Ο Χριστός ζήτησε να απαρνηθούμε τους εαυτούς μας….»  Ο Θεός εκχωρεί μέρος διαφορετικά δεν θα υπήρχε ο κόσμος. Ο Θεός υποχωρεί ή καλύτερα συν-χωρεί(συγχωρεί).  Οι γονείς επίσης.  Γι’ αυτό η καθαρή αγάπη είναι υποχώρηση και συγχώρηση. Με την αγάπη αφήνουμε περισσότερο ελεύθερο χώρο. Αυτό συνιστά  καθαρή γενναιοδωρία. Η αγάπη είναι το αντίθετο της δύναμης. Αλλά πιο δυνατή από τη δύναμη. Αυτό είναι το πνεύμα του Χριστού, αυτό είναι το πνεύμα του Γολγοθά.

«Η αγάπη του Θεού είναι απόλυτα αυθόρμητη. Δεν αναζητεί στον άνθρωπο ένα κίνητρο. Το να πούμε ότι ο Θεός αγαπά τον άνθρωπο δεν σημαίνει ότι εκφέρουμε μια κρίση για τον άνθρωπο, αλλά για τον Θεό. Δεν είναι ο άνθρωπος αγαπητός.  Ο Θεός είναι αγάπη. Η αγάπη του Θεού είναι ανεξάρτητη από την αξία του αντικειμένου της. Η θεϊκή αγάπη μια δημιουργός αρχή αξίας» γράφει ο Νίγκρεν..
Η Χριστιανική αγάπη είναι η αυθόρμητη και χαρισμένη δίχως κίνητρο, δίχως όφελος, ακόμη και δίχως λόγο. Αυτό τη διαφοροποιεί σαφώς από τον έρωτα, που είναι πάντα άπληστος, εγωιστικός, με κίνητρο αυτό που πάντα του λείπει, που πάντα καταξιώνεται από τον άλλον. Την διαφοροποιεί  και από τη φιλία, η οποία δεν είναι ποτέ ανιδιοτελής, καθόσον το συμφέρον των φίλων είναι και δικό μου συμφέρον.
Ιεροί Πατέρες της Εκκλησίας, περισσότερο ρεαλιστές και ανθρώπινοι μπόρεσαν να δείξουν πώς περνάμε από την αγάπη για τον εαυτό στην αγάπη για τον άλλο και στη συνέχεια στην ιδιοτελή αγάπη για τον άλλον στην ανιδιοτελή, από τη φιληδονία στη φιλοστοργία και μετά στην ευσπλαχνία, στην ελεήμονα αγάπη. Με άλλα λόγια από τον έρωτα στη φιλία και αργότερα, ενίοτε τουλάχιστον εν μέρει ως προοπτική, από τη φιλία στην αγάπη.


Συμπεράσματα
«Η ελεήμων αγάπη είναι μια φιλόστοργη αγάπη(φιλία) που απλώνεται πέρα από την απλή φιλία, που ξεπερνά τα όρια της. Η φιλία που νιώθουμε για ένα φίλο είναι τόσο έντονη ώστε εξαιτίας του να αγαπάμε και όσους συνδέονται μαζί του ακόμη και αν μας προσβάλλουν ή μας μισούν. Με αυτό τον τρόπο η ελεήμων φιλία μας , χάριν του Θεού, γιατί τον Θεό έχει αναφορά η ελεήμων φιλία μας, σε Αυτόν κυρίως απευθύνεται».(Θωμάς Ακινάτης).
Για όσους δεν πιστεύουν στο Θεό! Ίσως μια κάποια ιδέα ανθρωπιάς, που όλοι συμμερίζονται: είναι αυτό που οι Αρχαίοι Έλληνες ονόμασαν φιλανθρωπία, την οποία όρισαν ως «μια φυσική κλίση αγάπης προς τους ανθρώπους. Έναν κοινό τρόπο ύπαρξης που οδηγεί στην αγαθοεργία και στην ευμένεια απέναντί τους. Μιλάμε για μια διευρυμένη φιλία που συναντάμε στον Επίκουρο εμπλουτισμένη με πολλά στοιχεία, καθόσον είναι ανοιχτή σε όλη την ανθρωπότητα. «Αγκαλιάζει όλη την οικουμένη»(Επίκουρος). Φως ιλαρό, γλυκό φως, που φωτίζει κάθε άνθρωπο, γνωστό , άγνωστο, κοντινό ή μακρινό, εν ονόματι μιας ανθρωπότητας, μιας κοινής ζωής, μιας κοινής  ανημποριάς. Πώς να μην αγαπάμε , έστω και λίγο, εκείνον που μας μοιάζει, που ζει όπως και εμείς, που υποφέρει όπως και εμείς, που θα πεθάνει όπως και εμείς; Όλοι μπροστά στη ζωή είμαστε αδέλφια, ακόμη και εάν έχουμε αντιθέσεις, ακόμη και εάν είμαστε εχθροί. Όλοι αδέλφια  μπροστά στον θάνατο, Μια αγάπη ως εάν αδελφοσύνη των θνητών.

Το «αγάπα τον πλησίον σου ως εαυτό» είναι ανθρωπίνως δυνατό; Μάλλον όχι. Αλλά παραμένει ως οδοδείκτης. Μας δείχνει ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος από το δρόμο της αγάπης. Φαίνεται αυτό σαν να σκοτώνουμε τον εαυτό μας! Και όντως, έτσι είναι. Τον στριμώχνουμε σε τέτοιο σημείο σαν να λέμε «ότι πρέπει να πεθάνει, όπως ένας σπόρος,  για να απελευθερώσει την ενέργεια που εμπεριέχει», όπως διατύπωσε η Βέιλ. Όντως, μόνον έτσι μπορούμε να αγκαλιάσουμε την  πραγματική  σχέση των πραγμάτων.

Θαρρούμε ότι η ελεήμων αγάπη είναι αρετή. Ακόμη και η φιλία είναι αρετή. Γιατί απαιτείται να αποκτήσουμε με τη θέλησή μας εσωτερική δύναμη, ώστε να τιθασεύσουμε τα κεντρομόλα, προς εαυτόν, ένστικτα. Η τριχοτόμηση (έρως-φιλία- αγάπη) είναι μάλλον σχηματική και όχι απόλυτη. Τα όρια  δεν είναι , τουλάχιστο ανθρωπίνως, απαράβατα. Υπάρχει για την ανθρωπινότητα μια συνέχεια που μπορεί οδηγήσει ομαλά συνεχώς πλησιέστερα στον στενότερο πνευματικό δεσμό των ανθρώπων, αλλά δεν πρέπει να αγνοείται ότι η ύπαρξή μας έχει αφετηρία τουλάχιστον την σωματική μας οντότητα με όλες τις απαιτήσεις για ζωή όσο ταπεινές και εάν είναι αποτελούν στοιχεία επιβίωσης. Το πνεύμα δεν έχει τρόπο να εκφραστεί έξω από το σώμα.

Η αγάπη στην ύπατη , χωρίς όρους μορφή της, υπερκαλύπτει όλες τις αρετές, γιατί στην ουσία τις προϋποθέτει, αλλά δεν πραγματώνεται σχεδόν ποτέ και αυτός είναι ο λόγος που είναι οι αρετές απαραίτητες. Φυσικά δεν θα υπήρχε λόγος να μιλήσουμε για ηθική, δικαιοσύνη , γενναιοδωρία, σωφροσύνη, σύνεση, θάρρος , γλυκύτητα, εγκράτεια, συμπόνια, ταπεινότητα, ανοχή, καλή πίστη όταν υπήρχε η ελεήμων,  χωρίς όρους  αγάπη.

Ο Πλάτωνας το είχε δει νωρίτερα ότι υπάρχει ένας ορίζοντας πέρα από τον έρωτα και τη φιλία. Μια  περιοχή  του πνεύματος, όπου τίποτε πια δεν λείπει και όπου τα πάντα αναδύουν ολβιότητα και χαρά . Αυτό ονόμασε Αγαθό και αργότερα το ονόμασαν Θεό, που δεν είναι τίποτε άλλο, ίσως, από την Αγάπη στο μέτρο το ανθρώπινο, που βιώνουμε ή νιώθουμε τουλάχιστο στην απουσία της την αξία της και την αναγκαιότητα επιδίωξης.

Επίλογος
Η μεταρσιωμένη σε αρετή αγάπη πρέπει να καλλιεργηθεί σε όλα τα πεδία της Παιδείας, γιατί συνιστά το ουσιαστικότερο αντιστήριγμα του εγωτισμού. Το αγαπάν είναι η υπέρτατη αξία της ζωής. Είναι και η υπέρτατη αρετή ή μάλλον το αλφαβητάρι όλων των αρετών. Μια ανάδυση από την αρμονική σύνθεσή τους. Ό,τι είναι το οξυγόνο για την υγεία του ανθρώπου είναι η αγάπη για την ψυχική του υγεία.
Για την αγάπη του ελέους δεν μπορεί να γράψει κανείς κάτι παραπάνω από τον ύμνο στην αγάπη του  Αποστόλου Παύλου( Προς Κορινθίους Α΄ Επιστολή)[2]

Για την ανθρώπινη αγάπη ,ίσως, η καλύτερη διατύπωση είναι εκείνη του Σοφοκλή που έβαλε στα χείλη της Αντιγόνης: «Ού τοι συνέχθειν,  αλλά συμφιλείν  έφυν». Δεν γεννήθηκα για να μισώ αλλά για να αγαπώ. Πιο μεγαλείο για τις ανθρώπινες σχέσεις: να πιστεύουμε ότι πρέπει να προηγείται πάντα στις επιλογές μας η αγάπη και να μην υπερτερεί το μίσος. Το να αγαπάμε σημαίνει ότι αναζητούμε τη δύναμη έξω από τον εαυτό μας. Ενώ το μίσος ξεχειλίζει από μέσα μας.
 Για να προσεγγίσει, όμως, με κάποια σχετική επιτυχία  ο άνθρωπος τις τρείς θεολογικές αρετές(πίστη, ελπίδα και αγάπη) είναι υποχρεωμένος να διανύσει μια πορεία επίμοχθης αριστοποίησης με την διαρκή καλλιέργεια ουσιαστικά ενός ολογράμματος αρετών, με βάση το «μέτρον άριστον»( όλες οι αρετές αναδύονται στο άριστο μέτρο).
Με απώτερο στόχο  το «γεννήθηκα για να αγαπώ και όχι για να μισώ»  και με πλέον γόνιμο ορίζοντα θεώρησης την Πατρίδα, ως ισότιμο Μέλος της Διεθνούς Κοινότητας, απαιτείται η καλλιέργεια, παράλληλα με την εξειδικευμένη εκπαίδευση της  ολιστικής παιδείας, που αποβλέπει την καλλιέργεια των θεμελιωδών αρετών του σκέπτεσθαι( φρόνηση, γνώση,  αλήθεια) , του συναισθάνεσθαι ( θάρρος, κάλλος, γλυκύτητα, πραότητα) και του πράττειν το αγαθό( γενικό καλό, ηθική, δικαιοσύνη).
Τότε αναδύεται η πιο ασφαλής Πίστη που είναι αναγκαία  για κάθε καταβολή προσπάθειας. Και τότε αναδύονται η Ελπίδα και  τελικά η Αγάπη, όπου εξισορροπούνται πληρούμενες όλες οι αρετές.
Δρόμος δύσβατος γι’ αυτό τον αποφεύγουμε  και ως ανθρωπότητα  οδηγηθήκαμε στη δυστυχία, απόγνωση και απελπισία. Η «ανάγκη κρατεί πάντων»  και πρέπει να αναζητήσουμε την πορεία προς την αγάπη. Δεν έχουμε άλλη επιλογή. Τα πάντα δοκιμάσθηκαν και «πτώχευσαν». 
                                                                      Δημήτρης Κ. Μπάκας
                                                                             Ιούνιος 2018


[1] Θα προτιμούσαμε για καλύτερη κατανόηση, αντί του αφηρημένου ουσιαστικού τον τύπο του  απαρέμφατου, που αποδίδει  καλύτερα την προσωποπαγή ενεργητική σχέση: Εράν –Φιλείν και Αγαπάν.
[2] Ελληνιστική κοινή: Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον. Και εάν έχω προφητείαν και ειδώ τα μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώσιν, και εάν έχω πάσαν την πίστιν, ώστε όρη μεθιστάνειν, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ειμί. Και εάν ψωμίσω πάντα τα υπάρχοντα μου, και εάν παραδώ το σώμα μου ίνα καυθήσομαι, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, χρηστεύεται, η αγάπη ου ζηλοί, η αγάπη ου περπερεύεται, ου φυσιούται, ουκ ασχημονεί, ου ζητεί τα εαυτής, ου παροξύνεται, ου λογίζεται το κακόν, ου χαίρει επί τη αδικία, συγχαίρει δε τη αληθεία, πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ελπίζει, πάντα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.
Είτε δε προφητείαι, καταργηθήσονται, είτε γλώσσαι παύσονται, είτε γνώσις καταργηθήσεται. Εκ μέρους δε γινώσκομεν και εκ μέρους προφητεύομεν όταν δε έλθη το τέλειον, τότε το εκ μέρους καταργηθήσεται. Ότε ήμην νήπιος, ως νήπιος έλάλουν, ως νήπιος εφρόνουν, ως νήπιος ελογιζόμην ότε δε γέγονα ανήρ, κατήργηκα τα του νηπίου. Βλέπομεν γαρ άρτι δι' εσόπτρου εν αινίγματι, τότε δε πρόσωπον προς πρόσωπον άρτι γινώσκω εκ μέρους, τότε δε επιγνώσομαι καθώς και επεγνώσθην. Νυνί δε μένει πίστις, έλπίς, αγάπη, τα τρία ταύτα μείζων δε τούτων η αγάπη.
                   
Νεοελληνική: Αν ξέρω να μιλώ όλες τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, τότε έγινα σαν ένας άψυχος χαλκός που βουίζει ή σαν κύμβαλο που ξεκουφαίνει με τους κρότους του. Και αν έχω το χάρισμα να προφητεύω και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ με τη δύναμη της ακόμη και τα βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, τότε δεν είμαι τίποτε απολύτως. Και αν πουλήσω όλη την περιουσία μου για να χορτάσω με ψωμί όλους τους φτωχούς, και αv παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά αγάπη δεν έχω, τότε σε τίποτε δεν ωφελούμαι.
Η αγάπη είναι μακρόθυμη, είναι ευεργετική και ωφέλιμη, η αγάπη δε ζηλεύει, η αγάπη δεν ξιπάζεται (= δεν καυχιέται), δεν είναι περήφανη, δεν κάνει ασχήμιες, δε ζητεί το συμφέρον της, δεν ερεθίζεται, δε σκέφτεται το κακό για τους άλλους, δε χαίρει, όταν βλέπει την αδικία, αλλά συγχαίρει, όταν επικρατεί η αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει.
Αν υπάρχουν ακόμα προφητείες, θα έλθει μέρα που και αυτές θα καταργηθούν αν υπάρχουν χαρίσματα γλωσσών και αυτά θα σταματήσουν αν υπάρχει γνώση και αυτή θα καταργηθεί. Γιατί τώρα έχουμε μερική και όχι τέλεια γνώση και προφητεία• όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, έκρινα ως νήπιο. Όταν έγινα άνδρας, κατάργησα τη συμπεριφορά του νηπίου. Τώρα βλέπουμε σαν σε καθρέπτη και μάλιστα θαμπά, τότε όμως θα βλέπουμε το ένα πρόσωπο το άλλο πρόσωπο. Τώρα γνωρίζω μόνο ένα μέρος από την αλήθεια, αλλά τότε θα έχω πλήρη γνώση, όπως ακριβώς γνωρίζει και εμένα ο Θεός. Ώστε τώρα μας απομένουν τρία πράγματα: η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη. Πιο μεγάλη όμως από αυτά είναι η αγάπη.