Τρίτη, 19 Φεβρουαρίου 2019

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΕ ΤΗ ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ: ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΦΟIΤΗΣΗ ΣΠΟΥΔΑΣΤΩΝ MEDITERRANIAN COLLEGE Γράφει ο Δημήτρης Κ. Μπάκας


  
                                                                              

Προοίμιο
Δεν υπάρχει μεγαλύτερη  χαρά και πιο  ξεχωριστή τιμή από το να απευθύνεται κάποιος  ηλικιωμένος σε νέους συνανθρώπους μας. Οι νέοι μας είναι οι ευέλπιδες της Πατρίδας μας αλλά και οι καλές ελπίδες όλης της ανθρωπότητας.  Αυτή τη διαδικασία επέλεξε η Φύση ή ο Θεός αν συμφωνείτε, για τη μόνιμη διατήρηση της ζωής σε αυτό τον υπέροχο και μοναδικό Πλανήτη του Κόσμου. Δεν υπάρχει άλλο υπέρτατο  καθήκον στον καθένα  από εμάς, που είχαμε το δώρο της ζωής, από τη δια βίου φροντίδα για τη  βελτίωση της  ανθρώπινης ποιότητας, ώστε, ει δυνατόν, να υπάρξει μια παγκόσμια υπέρτατη πραγματικότητα, όπου οι άνθρωποι να ζουν μέσα σε ένα πολιτισμένο περιβάλλον ειρήνης και ευτυχίας. Από αυτό το καθήκον και ως ελάχιστη προσφορά, αποδέχθηκα να απευθυνθώ με λίγα ταπεινά λόγια στους νέους αποφοίτους του Κολλεγίου.
 Από τα βάθη της ψυχής μου ευχαριστώ για τη μεγάλη τιμή τόσο τη Διεύθυνση, αλλά προπαντός τους εκλεκτούς νέους πολίτες αυτής της υπέροχης Πατρίδας, οι οποίοι θα αναλάβουν σε λίγο  την ευθύνη  της Κοινωνίας μας. Τους νέους που αποφοιτούν σήμερα και τους οποίους παρακαλώ, να μού επιτρέψουν, να τους συγχαρώ θερμά για τη θεμελιακή αυτή επιτυχία της αποφοίτησής  τους.

Εισαγωγή
Η δημιουργία συνθηκών  ενός  βιώσιμου μέλλοντος για τα παιδιά μας αποτελεί προφανώς το βασικό πρόταγμα και στοίχημα της γενιάς μας. Ασφαλώς, δεν θα πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι βλέποντας τον κατακλυσμό  δυσεπίλυτων κοινωνικών προβλημάτων. Η χωρίς προηγούμενο   τεχνική ανάπτυξη, που μας προσφέρει έναν ασύλληπτο όγκο υλικών αγαθών και ανέσεων δε μας εξασφάλισε ικανοποιητική ευτυχία! Ο φόβος και ο τρόμος καλά κρατούν. Ο μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου παραμένει, ίσως, ο ίδιος ο άνθρωπος. Η ειρήνη, η κοινωνική δικαιοσύνη, η δημοκρατία, η ισονομία, η αρμονική συνύπαρξη μεταξύ των ανθρώπων και η αντιμετώπιση τού φυσικού περιβάλλοντος βρίσκονται δυστυχώς σε μια διαρκή κρίση.
Η παιδεία,  με την ευρύτερη έννοιά της, συνιστούσε, συνιστά  και θα συνιστά τον ισχυρότερο παράγοντα ανάδυσης δύναμης για εξέλιξη του ανθρώπου.  Είναι ο οδοδείχτης της ζωής! Η διάπλαση του ανθρώπου συμπεριλαμβάνει  τη διδασκαλία και την αυτοδιδαχή. Δεν είναι μια καθαρή γνώση, αλλά μια ευρύτερη καλλιέργεια που  επιτρέπει την κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης  ενταγμένης στην κοινωνία και τον κόσμο, ώστε να ευνοείται η ανάπτυξη ανθρώπων, ως πρόσωπα..
Η παιδεία μετεξελίχθηκε σε εκπαίδευση και είναι διασπασμένη σε πολλούς κλάδους σπουδών, λόγω της άμεσης ανάγκης κάλυψης του τεράστιου όγκου των πληροφοριών. Ταυτόχρονα όμως ανεφύησαν πολλά τυφλά σημεία γνώσης. Οι Αρχαίοι Έλληνες, πρωτοπόροι στην παιδεία που αποβλέπει σε αυτό τούτο το ανθρώπινο είναι προσωποποιούσαν την όλη νοημοσύνη με Θεά. Της είχαν δώσει το όνομα  Μήτις και την θεωρούσαν ως την πρώτη σύζυγο του Δία και την Μητέρα της Θεάς της Σοφίας, Αθηνάς (όντως υπέροχος  συμβολισμός!). Ήτοι η Παιδεία-Αγωγή συνιστούσε το σύνολο των διανοητικών ικανοτήτων, που συνδυάζουν διαίσθηση, αγχίνοια, πρόβλεψη, ευελιξία πνεύματος, άγρυπνη προσοχή, αίσθηση επικαιρότητας κοκ. (Ο Οδυσσέας ονομαζόταν πολυμήτις).


Επιτηδειότητες και αρετές
Η φύση έπλασε τον άνθρωπο «γυμνόν τε και ανυπόδητον και άοπλον». Κοντολογίς, χωρίς κάποιο κυρίαρχο γνώρισμα για την προστασία του στις εχθρικές συνθήκες του περιβάλλοντος, όπως το μάτι του αητού και του ελαφιού το πόδι.  Ο άνθρωπος, ως αντιστάθμισμα έχει τον μοναδικό εγκέφαλό του, από τον οποίο αναδύονται οι τεράστιες  πνευματικές δυνατότητες, που υπερακοντίζουν όλες τις  αδυναμίες του. Με τις ικανότητες τού εγκεφάλου του ο άνθρωπος σκέπτεται, αισθάνεται και πράττει. Αναζητεί δηλαδή γνώσεις, που τον οδηγούν στην αλήθεια, καλλιεργεί την ευαισθησία του αναζητώντας το κάλλος και αποκτά τη δύναμη να πράττει το αγαθό με διαρκή εξάσκηση. Αυτή η πολύπτυχη και ολιστική ανάπτυξη επιτυγχάνεται με την αγωγή, ήτοι με την ευρεία(ολιστική) παιδεία.
Η αγωγή συνιστά επενέργεια επάνω στη φύση του ανθρώπου, που οδηγεί  στη μόρφωση,  όπως η γλυπτική επί ενός μαρμάρου για πλάσιμο αγάλματος. Μια επίδραση τροποποιητική διαχρονικά, που άνοιξε καινούργιους δρόμους ποιότητας ζωής για τον άνθρωπο, που έγραψε Ιστορία και δημιούργησε  τον Πολιτισμό. Με τις μοναδικές του νοητικές και πνευματικές  ικανότητες επεμβαίνει καθοριστικά στη βούλησή του προς την πραγμάτωση αξιών και την απόκτηση αρετών. Ο  άνθρωπος είναι κυριολεκτικά «αγώγιμος» , ήτοι είναι ένας «καλός αγωγός», από τον οποίο διέρχεται η πνευματική ενέργεια, που παράγει κάθε γενεά και την  αφήνει ως καταπίστευμα στην επόμενη.
Ως μια εξελικτική πορεία προς το νεότερο και κυρίως προς το πολυπλοκότερο  η αγωγή είναι διαδοχή πολλαπλών τοκετών νέων ιδεών και δυνατοτήτων και κατά συνέπεια συνυπάρχουν και  οι «ωδίνες τοκετού». Ένα σύνδρομο πόνου και άλγους χαρακτηρίζει την αγωγή. Μορφώνω,  σημαίνει παιδεύω, γι’ αυτό οι αρχαίοι πρόγονοί μας  θεωρούσαν ότι η αγωγή πρέπει να γίνεται στο μεταίχμιο της παιδείας (παιδεμού) και της παιδιάς (παιχνιδιού).  Αυτή είναι και  η μεγάλη δυσχέρεια της αγωγής, καθόσον από τη φύση του ο άνθρωπος έχει ροπή προς τη φυγοπονία, γι’ αυτό  η ανθρώπινη σμίλευση μένει ελλιπής με συνέπεια να  δημιουργούνται μορφές, ατομικές και συλλογικές, ατελείς  και παράμορφες.  Το άγω έγινε παράγω, η αγωγή παραγωγή, η παιδεία παραπαιδεία κοκ. Από  την ανεπαρκή και στρεβλή αγωγή αναδύονται όλες οι κακοδαιμονίες, οι αδικίες, ο άκρατος ωφελιμισμός, ο εγωτισμός, η βαρβαρότητα και παραβατικότητα και ισοπέδωση των πάντων, ο λαϊκισμός και οι αυταπάτες. Οι κρίσεις που θεωρούνται ως οικονομικές είναι ανθρωπολογικές, η απογοήτευση  και η  απελπισία,  που σκεπάζουν  σχεδόν ολόκληρο τον Πλανήτη μας είναι συνέπειες της ελλιπούς αγωγής-παιδείας. Αρετή του ανθρώπου είναι,  ό,τι τον κάνει αληθινό άνθρωπο. Η ειδοποιός ποιότητα που δίνει την υπεροχή του, ως είδος. Ανθρώπινος στο γίγνεσθαι και το είναι του. Όχι όμως παραπάνω ούτε πιο κάτω. Εάν υπερβεί την ανθρωπινότητα υποπίπτει σε ύβρη και τιμωρείται, σχεδόν πάντα. Δεν είναι θεός ο άνθρωπος. Είναι θνητός. Αρετή  είναι ένας τρόπος ύπαρξης και ζωής  που έχει κατακτηθεί με την έξη[1].  Αρετή   είναι  το ευ ζην.
Κάθε ανθρώπινο χαρακτηριστικό έχει και έναν ιστορικά εξελισσόμενο χαρακτήρα.  Μόνον ο άνθρωπος είναι στη πνευματική  θέση να έχει αξίες, που αναδύονται ιστορικά και θεμελιώνονται στην συνείδησή του. Επομένως, είμαστε  αυτό που μπορούμε να πράξουμε ως αποτέλεσμα αυτού που καταφέραμε να γίνουμε.  « Δεν υπάρχει τίποτε τόσο ωραίο και τόσο εύλογο, όσο να είμαστε άνθρωποι καθώς πρέπει»(Μονταίνιος).  Μια επιθυμία και μια  καλή προαίρεση προαπαιτούν όλες οι αρετές.  Κάθε αρετή καταχτιέται και χωρίς επιθυμία είναι αδύνατη. Επιθυμούμε δηλαδή ή να  είμαστε  άνθρωποι ή απάνθρωποι. Το καλό δεν είναι απλά θεωρητικό, αλλά προπαντός πρακτικό. Οι αρετές είναι οι ενσαρκωμένες αξίες μας, γι’  αυτό  είναι πάντοτε δυσχερέστατες.
Η πεμπτουσία της Αρετής  είναι το ορθώς σκέπτεσθαι, το καλώς  συναισθάνεσθαι και  το αγαθώς πράττειν. «Το καλός κ ’αγαθός» των προγόνων μας. Μια ολογραμμική  εναρμόνιση με το φυσικό και ανθρώπινο περιβάλλον. Μια προσαρμογή αλλά και μια ενεργητική βελτίωσή του με βάση το γενικό ανθρώπινο καλό. Ο άνθρωπος μαθαίνει πρώτα πως λειτουργεί το περιβάλλον,  υπακούει σε αυτό,  αλλά και το διαμορφώνει με τις δικές του αρετές, χάρη στην ανθρώπινη φύση του και την ιστορία του. Έχει τη δυνατότητα να αναπτύξει μια μοναδική δύναμη. Μια ηθική ενέργεια και δύναμη ανθρωπιάς για το καλό, που αναδύεται από το σύνολο των αρετών, και κάνει τον άνθρωπο  πιο  ανθρώπινο. Οι ηθικές αρετές συνιστούν τις «ήπιες δυνάμεις» συνοχής των ανθρώπινων κοινωνιών, χωρίς τις οποίες οι άνθρωποι γίνονται απάνθρωποι. Οποιαδήποτε ικανότητα, η οποία δεν έχει ως σκοπό το γενικό καλό εξελίσσεται σε απλή επιτηδειότητα [2].
Οι αρετές συνιστούν κορυφές ως ποιότητες,  ενώ θεωρούνται ποσοτικά ως μεσότητες. Οι υπερβολές και οι μεγάλες ελλείψεις είναι αντικειμενικά κρινόμενα πάντοτε βλαβερά κακά.

Αυτοεκτίμηση(self-esteem)  και αρμοστικότητα(fitness)
Αυτοεκτίμηση είναι η σε ιδανικό μέτρο εκτίμηση του εαυτού  με  προσανατολισμό  το ευρύτερο καλό, από το οποίο επωφελείται και το άτομο. Είναι ο βασικός παράγοντας καθορισμού  των ορίων μας, σε σχέση με το περιβάλλον. Αποχτιέται με τη διαρκή και προσεχτική αυτογνωσία και αυτοσυνειδησία. Συνιστά την πηγή ενέργειας του εαυτού μας. Τη μπαταρία της ψυχής μας. Μια απαραίτητη αρετή για την κοινωνική εναρμόνισή μας, από την οποία αναδύεται πλήθος αρετών, με πρώτιστη την προσωπική ευθύνη. Δεν πρέπει να συγχέεται με τον εγωισμό, που είναι μορφή δήθεν «ανωτερότητας». Πάντα υπάρχει ένα λεπτό κρίσιμο όριο, από το οποίο αναδύονται οι αρετές της  αυτοεκτίμησης και αυτοσεβασμού. Όπως κάθε αρετή είναι μια κορυφή μεταξύ δύο αντιθέτων κακών. Μιας υπερβολής και μιας έλλειψης.
 Εάν κάποιος δεν έχει μάθει να αγαπάει τον εαυτό του, πώς είναι δυνατόν να ξέρει να αγαπάει τους άλλους; Το φρικτότερο εσωτερικό «τέρας» που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος είναι η απόρριψη, από τους άλλους και ειδικά από τον εαυτό του. Η συναίσθηση της αξίας του εαυτού μας είναι ο μοναδικός δρόμος  να γίνει κανείς Άνθρωπος με ψυχική υγεία, ευτυχία, με δημιουργικές ανθρώπινες σχέσεις, κατάλληλο μέλος της κοινωνίας, τουτέστιν να αποκτήσει την αρετή της αρμοστικότητας(fitness). Εάν αποκτήσει υγιή αυτοεκτίμηση θα καταβάλλει πάντα προσπάθεια για να φροντίζει και να προστατεύει τον εαυτό του από τα αίτια προσβολών που τον ταπεινώνουν. Δε θα θεωρεί τους άλλους υπεύθυνους για τις πράξεις του και δεν θα  απομονώνεται και δε θα  αποξενώνεται από την κοινωνία.
Ό,τι ισχύει για το άτομο, ισχύει και για κάθε κοινότητα ανθρώπων, λαών και εθνών. Χωρίς θετική αυτοεκτίμηση και αρμοστικότητα δεν επιβιώνουν.  Οι Λαοί πέτυχαν ιστορικά επιτεύγματα, όταν είχαν θετική αυτοεκτίμηση και ευημέρησαν, όταν επέτυχαν σταθερή αρμοστικότητα. Κάθε καταστροφή και ήττα επέρχεται, όταν ανακύψει  πληγωμένη εθνική συνείδηση!

Παιδαγωγική και ανδραγωγική
Η λέξη αγωγή παράγεται από το ρήμα άγω(e-ducere),  που σημαίνει οδηγώ κάποιον προς ορισμένη κατεύθυνση, τον βοηθώ να ακολουθήσει κάποιο δρόμο και  διαφέρει απόλυτα από το εκτρέφω(educare). Είναι ουσιαστικά μια επίδραση που έχει δυναμική διάσταση. Η αγωγή, που έχει την ίδια πηγή με το ένστικτο της γονικής φροντίδας, προκύπτει από μια υπέρτατη ανάγκη για να μπορέσει ο άνθρωπος να αντιμετωπίσει με αυτάρκεια τα προβλήματα που του προκαλεί το περιβάλλον με τελικό σκοπό να διασωθεί το ανθρώπινο είδος. Συνιστά πρώτιστη ανθρώπινη αξία, γιατί καλύπτει την ανάγκη  της επιβίωσης του ατόμου.
Μόνον ο άνθρωπος, κυρίως λόγω της αυτοσυνειδησίας του, θεωρείται ως ον εκπαιδεύσιμο (homo educandus) και μάλιστα σε όλο τον βίο του, που  επιτυγχάνεται με  τη σωματική  αλλά κυρίως με τη πνευματική και ψυχική  ενέργεια, που διαθέτει. Ο άνθρωπος, ως ον, και η ανθρωπότητα ως ένα σύνολο αυτο-εξελίσσονται σε μια ατέρμονη διαδικασία του γίγνεσθαι.
  Θα διακρίναμε τρία βασικά στάδια χωρίς σαφή όρια: α)Την παιδαγωγία, β) Την ανδραγωγία και γ) την   αυτοπραγμάτωση.  Ασκείται σε τρία επιμέρους πεδία: (α) στο πλαίσιο της οικογένειας, (β) στο σχολείο και (γ) στην κοινωνία.

Σχολιασμός
 Η ανθρώπινη προσωπικότητα, που συνιστά τον απώτερο σκοπό της αγωγής, είναι η ισόρροπη και αρμονική βιωματική πλήρωση όλων των αξιών, ώστε να διαπλασθούν πρόσωπα- μέλη ικανά  και υπεύθυνα για αυτονομία και αυτοτέλεια. Τούτο συνιστά πρώτιστη ανάγκη γιατί τα προβλήματα είναι ανυπέρβλητα για τα μεμονωμένα άτομα. Η ανάθεση του παραπάνω έργου σε απόλυτα εξειδικευμένους είναι μερικώς ορθή και μας βολεύει επιφανειακά. Αλλά τα μεγάλα κοινωνικά θέματα της ζωής είναι ευθύνη όλων μας και απαιτείται η συμμετοχή  μας. Είναι απόλυτα απαραίτητη μαζί με την εξειδικευμένη εκπαίδευση και μια γενικότερη, ολιστική Παιδεία, από την οποία θα αναδύεται μια ολιστική νοημοσύνη ως αρετή, που θα μας καθιστά ικανά για συμμετοχή μέλη. Και αυτό συνιστά προσωπικό μας καθήκον, πρόταγμα και στοίχημα.
Δυστυχώς  σήμερα και ειδικά στη Χώρα μας δεν ευδοκιμεί η ολιστική παιδεία, που εξασφαλίζει την πολύτροπη μάθηση, από την οποία αναδύεται η αυτοεκτίμηση των μελών της Κοινωνίας και του Λαού. Απαιτείται  καιρός, υπομονή  και προσπάθεια αλλά και κουράγιο. Η επένδυση όμως αξίζει, γιατί απελευθερώνει τεράστιους ανεκμετάλλευτους πόρους της αξίας του εαυτού μας και μάς οδηγεί στο ευ ζην και την αυτοπραγμάτωσή μας.
 Συνήθως, νομίζουμε ότι ο  αποτελεσματικός δρόμος για επίτευξη της ασφάλειας  είναι η απόκτηση εξουσιαστικής ισχύος και γνώσης. Αυτός ο δρόμος, όμως,  καθημερινά αποδεικνύεται ότι είναι αδιέξοδος, γιατί οδηγεί στην αντιπαλότητα.  Κατ’ ανάγκη  ξεμένουν πάντα πίσω πολλοί  με λιγότερη ισχύ, φτωχότεροι σε υλικά αγαθά  και με λιγότερες γνώσεις έτσι  μεγαλώνει ο φόβος όσων έχουν  επενδύσει στην  ατομική ευημερία και την ισχύ, οπότε φουντώνει η ασύστολη τάση για βία.  Πολλοί οδηγούνται σε απελπισία, παραίτηση  και αφανισμό. Ακόμη και οι γνώσεις,(βασικός παράγοντας βελτίωσης της ανθρώπινης προσωπικότητας), εμπορευματοποιήθηκαν και κλείσθηκαν σε κλειστές «τράπεζες» για εκμετάλλευση. Οι χειριστές των  εξειδικευμένων γνώσεων είναι μεν δεινότατοι, αλλά όχι πάντοτε υπέρ του γενικότερου καλού.
Οι αρετές σήμερα, συνήθως, υποβαθμίζονται και  αγνοούνται, ενώ έχει προτεραιότητα η απόκτηση επιτηδειοτήτων. Οι αρετές δεν είναι ριζωμένες στέρεα  στη συνείδησή μας. Όμως την ανθρωπότητα  δεν τη συγκρατούν η βία, η αντιπαλότητα και ο φόβος, αλλά οι ηθικές αρετές, ως  «ήπιες δυνάμεις» συνοχής. Η αντιπαλότητα μεταξύ μας για την απόκτηση ισχύος και εξουσίας καλλιεργεί μίση και πάθη και αναδύονται ο φόβος και  η ανασφάλεια  και προκαλείται  ένας φαύλος κύκλος και μια χωρίς προηγούμενο βαρβαρότητα. Η πραότητα και η ηπιότητα, από τις οποίες αναδύεται κάθε πολιτισμός βρίσκονται σε φοβερή ύφεση. Έχουμε λησμονήσει, δυστυχώς, ότι  όλοι μας είμαστε γεννήματα αγάπης!!!

Συμπεράσματα
Οφείλουμε να ανακτήσουμε τη χαμένη ισορροπία ως άτομα μέλη της κοινωνίας και της ανθρωπότητας ολόκληρης. Άλλως, ο φόβος θα προκαλεί πάντα  μεγαλύτερη ανασφάλεια. 
Οι αρετές σήμερα είναι ελάχιστα διακριτές. Η σημερινή παιδεία έχει μεταβληθεί στην ουσία της εκπαίδευση, που παράγει επιτηδειότητες και οπωσδήποτε δεν καλλιεργεί τις αρετές, που δημιουργούν αληθινούς ανθρώπους[3] . Τον άνθρωπο χωρίς ηθική αρετή θεωρούμε επιδέξιο και «έξυπνο» αλλά και καταφερτζή. Όχι, φυσικά, ενάρετο.
Κάθε αρετή συνιστά μια εσωτερική δύναμη προς την κατεύθυνση του αγαθού. Μια αντίσταση σε μια αδυναμία  που μας σπρώχνει προς το  κακό. Η φρόνηση αντιπαλεύει την αυταπάτη και το ψέμα. Η σωφροσύνη την υπερβολή, το θάρρος τον φόβο και η δικαιοσύνη την τάση προς αδικία….
Η αγάπη  και φροντίδα του εαυτού μας  συνιστά το πρωταρχικό στοιχείο για καταβολή προσπάθειας  και κόπου για ανάπτυξη της θετικής αξιοπρέπειας. Τότε το άτομο ζητά λιγότερα από τους άλλους και περισσότερα από τον εαυτό του. Όσο λιγότερα απαιτεί  από τους άλλους, τόσο περισσότερο τους εμπιστεύεται. Όσο περισσότερο  εμπιστεύεται τον εαυτό του και τους άλλους, τόσο πιο πολύ  μπορεί να αγαπάει. Τόσο πιο λίγο φοβάται τους άλλους, τόσο πιο πολλά οικοδομεί μαζί τους. Τόσο καλύτερα τους γνωρίζει. Τόσο πιο στέρεοι είναι οι δεσμοί και οι γέφυρες ανάμεσα σε αυτόν και τους άλλους.

Επίλογος
Η ολιστική παιδεία  είναι ο ουσιαστικότερος παράγοντας διάπλασης ενάρετων ανθρώπων, που μπορούν να αποτελέσουν μέλη ανθρώπινης ευημερούσας Κοινωνίας.
 Ένα ολόγραμμα αρετών οφείλομε να συμπεριλάβουμε στην παιδεία μας, εάν θέλουμε να δομήσουμε ένα στέρεο ηθικό φορέα ανάπτυξης ανθρώπινης προσωπικότητας. Τότε εμπεδώνονται στη συνείδησή μας  η φρόνηση, η αυτάρκεια, η  ανδρεία και η δικαιοσύνη  και αναδύονται η πίστη, η βελτιοδοξία, και η ελπίδα όπως και όλες οι επιμέρους αρετές μέχρι τη φιλία και την ανυστερόβουλη αγάπη..
Σήμερα, ακόμη και την αριστεία  απομακρύναμε από τις αρετές. «Ο εξυπνότερος ή ο τυχερότερος πρέπει να είναι σημαιοφόρος»;  υπήρξε το πρόσφατο, ανούσιο, δίλημμα. Ένας παράλογος δυϊσμός. Κάθε δυϊσμός είναι διαισθητικά αποδεκτός αλλά λογικά αστήρικτος. Μάλιστα πάντοτε οδηγεί σε αντιφάσεις  και αντιπαλότητες. Τους δυϊσμούς χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να αντιληφθούν τα πράγματα. Η μητέρα των πάντων Φύση το δείχνει με το αλάθητο παράδειγμά της:   συνθέτει αρμονικά  όλες τις αντιθέσεις. Η αρετή και το πνεύμα είναι αρμονικές αναδύσεις. Η αριστεία είναι ολιστική αρετή, ως ανάδυση από σύνθεση επιμέρους ικανοτήτων και ποιοτήτων. Δεν είναι απόλυτα μετρήσιμο μέγεθος. Δεν αναπτύσσεται μόνον γραμμικά αλλά αναλογικά και κυρίως ολογραμμικά.  Οι επιτηδειότητες, μόνον, μοιάζουν να είναι γραμμικής υφής. Οι αρετές είναι αποτελέσματα αρμονικών συνθέσεων. Καμία  ικανότητα αλλά ούτε και αρετή δεν μπορεί να συμβάλλει από μόνη της στην ολοκλήρωση της ανθρώπινης προσωπικότητας.
Περαίνοντας να μου επιτρέψετε  να καταθέσω συνοπτικά την  ταπεινή άποψή μου. Ας ξεκινήσουμε όλοι μας και πιο ειδικά εσείς που βρίσκεστε στην αφετηρία μιας όμορφης ζωής, με το χτίσιμο του δικού μας εαυτού. Ας  εναρμονιστούμε με το περιβάλλον μας , φυσικό και ανθρώπινο, με τον Κόσμο ολόκληρο με την ολιστική μας βιολογική, πνευματική και ψυχική καλλιέργεια. Ας αναπτύξουμε την αυτοεκτίμηση και την ολιστική(θετική και αμυντική) αρμοστικότητα  καλλιεργώντας όλες τις βασικές αξίες και αρετές.
 Ας  πλημμυρήσει η ψυχής μας με το  φως  της αλήθειας, ας ευφρανθούμε το απανταχού διάχυτο κάλλος και ας καταβάλουμε κάθε προσπάθεια για πράξη του  αγαθού.
 Τότε θα νιώσουμε την αυτοπεποίθηση, την  εμπιστοσύνη, την ελπίδα, τη φιλία  και την αγάπη. Τουτέστιν θα κατακτήσουμε το ευ ζην, ήτοι την  αληθινή ηθική ωραιότητα.
 Τότε θα είμαστε ικανοί να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον που θέλουμε να ανήκουμε και εκείνο μας  δέχεται ως μέλος του.
Τότε θα αμβλυνθεί η ανασφάλεια και θα επικρατήσει η βελτιοδοξία.
                                                                                  Δημήτρης Κ. Μπάκας
                                                                                     Φεβρουάριος 2019


[1] « Των έξεων δε τας επαινετάς  αρετάς  λέγομεν» ( Αριστοτέλης
[2] «πᾶσά τε ἐπιστήμη χωριζομένη  δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία, οὐ σοφία φαίνεται» Πλάτωνας
[3]   «Ὡς χαρίεν ἔστ' ἄνθρωπος, ὅταν ἄνθρωπος ᾖ» (Μένανδρος)

Παρασκευή, 11 Ιανουαρίου 2019

Η ΕΥΓΕΝΕΙΑ ΩΣ ΤΟ ΕΝΔΟΣΙΜΟ[1] ΚΑΘΕ ΑΡΕΤΗΣ Γράφει ο Δημήτρης Κ. Μπάκας




Προοίμιο

Αγανακτήσαμε όλοι μας πριν λίγες μέρες, όταν είδαμε με τα ίδια τα μάτια μας, όπως το μετέδωσαν όλα ΜΜΕ, ένα αγοράκι «καρφωμένο» στο  αναπηρικό καροτσάκι να περιμένει μαζί με τον υπομονετικό Πατέρα του επί τρία τέταρτα της ώρας για να έλθει ο οδηγός του παράνομα σταθμευμένου οχήματος  επάνω στη διάβαση-λωρίδα ατόμων με ειδικές ανάγκες! Αναρωτηθήκαμε εάν εφαρμόσθηκε ο νόμος ή απλά σεβαστήκαμε το νόμο για την προστασία των προσωπικών δεδομένων του παραβάτη. Μικρή, όμως, σημασία έχει το εάν επιβλήθηκε κάποιο πρόστιμο. Προς τι, όμως, και η δική μας αγανάκτηση; Αφού καθημερινά και σε κάθε βήμα της ζωής  μας διαπιστώνεται και μια παράβαση! Δεν τηρείται ο κάθε νόμος, όταν δεν μας αρέσει! Αρκεί το να βολευόμαστε εμείς. Νόμοι απαγόρευσης του καπνίσματος, κοινής ησυχίας, περί κυκλοφορίας και τόσοι άλλοι είναι στην πράξη ανενεργοί από τη ψήφισή  τους!
 Και κάτι ακόμη χειρότερο. Μια ατμόσφαιρα βαρβαρότητας επικρατεί, σχεδόν, σε όλες τις φάσεις της ζωής μας! Έχει  αλλοιωθεί, εάν δεν έχει μηδενιστεί, ο ανθρωπισμός μας. Η αιδώς βρίσκεται σε αποδρομή και, δυστυχώς, η αστυνόμευση και η δικαιοσύνη είναι ανεπαρκείς για να καλύψουν τις επιτακτικές ανάγκες εύρυθμης λειτουργίας της Κοινωνίας μας. Ο αλληλοσεβασμός βρίσκεται σε ύφεση. Θεωρούμε τον εαυτό μας, ως εάν το κέντρο του κόσμου, το χειρότερο του δίνουμε αιωνιότητα και το κάκιστο παντοδυναμία. Στην παραζάλη μιας ατομικής προσωρινής επιτυχίας ο άνθρωπος κατέβαλε κάθε προσπάθεια για απόκτηση δύναμης  για εξουσία και επιβολή,  για απόκτηση υλικού πλούτου αλλά και όγκου γνώσεων και επιτηδειοτήτων και πάλι με απώτερο σκοπό την υπεροχή του και την επιβολή στον διπλανό του. Και όμως  η ανησυχία, το στρες και ο φόβος δεν μειώθηκαν. Γιατί συνεχώς αναφύονται αναδράσεις και εχθρικές αντιδράσεις που προκαλούν σχεδόν βάρβαρο και εχθρικό  κλίμα συμβίωσής μας. Έτσι η δυστυχία βασανίζει ακόμη την ανθρωπότητα, παρά την πελώρια παραγωγή υλικών αγαθών.
Ο  άνθρωπος έχει  ξεχωριστές ποιότητες, που του προσδίδουν την ανθρωπινότατα, αλλά αυτές οι ποιότητες είναι λεπταίσθητης  και εσωτερικής υφής. Επειδή, όμως, προτεραιότητα δίνεται  στο φαίνεσθαι και όχι στην ουσία  ουσιαστικά απουσιάζουν από την κοινωνική ζωή μας  η ορθή αγωγή και ανατροφή, όπως και η καλλιέργεια των  ήπιων  δυνάμεων συνοχής, που ενοποιούν το ανθρώπινο σύνολο και το μετατρέπουν σε ζωντανή οντότητα,( κοινωνία και κοινότητα), από την οποία αναδύονται δυνατότητες για ανάπτυξη ευγενούς  πολιτισμού.


Εισαγωγή
Η χωρίς προηγούμενο τεχνολογική και  ολιστική ανάπτυξη της ανθρωπότητας δημιούργησε πρωτόγνωρα  θετικά επιτεύγματα, αλλά και προκάλεσε και σοβαρές συνέπειες. Οι Μεγαλοπόλεις με τα εκατομμύρια τους κατοίκους, τη συσσώρευση ετεροειδών ποικιλιών ανθρώπινων υπάρξεων, την αφάνταστη  υπερπολυπλοκότητα  της ζωής με τις τεράστιες ευκαιρίες  επιβίωσης , επιτυχιών και εξασφάλισης πλούτου υλικών αγαθών  καθίστανται εστίες ανάδυσης  απρόβλεπτων μειονεκτημάτων, που καταστρέφουν τις ειδοποιητικές ποιότητες των ατόμων, ως  ανθρώπινα όντα.

Οι παλαιές ανθρώπινες κοινότητες  ανέδιδαν γονιμότερες και πιο ποιοτικές σχέσεις μεταξύ των συγκατοίκων. Γνωριμίες, επαφές, κοινά ήθη -έθιμα. Αισθήματα αλληλεκτίμησης και αλληλοσεβασμού, χωρίς να λείπουν, ενίοτε, και τα «ενοχλητικά φαινόμενα»  κοινής γνώμης , όπως το «τι θα πει ο κόσμος». Όλα αυτά έδιναν οντότητα στην κοινότητα.  Σήμερα,  παρά  τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες και τα άπειρα ΜΜΕ, η απομόνωση των ατόμων είναι δεδομένη, όχι μόνο στις ευκαιριακές παρέες, αλλά ακόμη και μέσα στην ίδια οικογένεια.  Προσέτι,  η ανάπτυξη νοοτροπίας υπερβολικής ατομικής συνείδησης απομάκρυνε το άτομο από τον διπλανό του. Συνείδηση  ήταν αυτό που γνώριζε κάποιος από κοινού με τον συνάνθρωπό του. Σήμερα θεωρούμε ότι είναι η αποκλειστική δική μας γνώμη.  Τόσο εγωκεντρικοί γίναμε και τόσο μοναχικοί νιώθουμε, ώστε αδιαφορούμε για το γενικότερο καλό. Τα κύρια χαρακτηριστικά της κοινωνίας μας είναι μια αόριστη γενική ακηδία και το προσωπικό συμφέρον. Οι πολίτες έχουν μεταμορφωθεί σε μη συνεργάσιμα μόρια ενός ανθρώπινου συνονθυλεύματος, το οποίο  μόνο κατ’ όνομα είναι κοινωνία ή κοινότητα.

Οι Πρόγονοί μας πρώτοι, απελευθερώθηκαν από τις δεισιδαιμονίες και τις προκαταλήψεις  και ανέλαβαν την ευθύνη της ζωής τους μέσα από την προετοιμασία του ανθρώπου να αποδεχθεί τα όριά του,  τις αδυναμίες και  τις δυνατότητές του , τα οποία με τη δική του θέληση να περιορίσει ή να αναπτύξει καθώς πρέπει, ώστε να καλλιεργηθεί μια ατομική και κοινωνική αρμοστικότητα. Τότε ο άνθρωπος  νιώθει τη μεγαλύτερη δυνατή ελευθερία, ως πρόσωπο. Η  μόνη ενδεδειγμένη διαδικασία  που εμπνεύσθηκε ο άνθρωπος  και η οποία παραμένει και σήμερα ως η ασφαλέστερη, ήταν και θα είναι η Παιδεία. Παιδεία που αποβλέπει όχι σε  ορισμένο πρότυπο ανθρώπου, αλλά σε αυτό τούτο το γίγνεσθαι του ιστορικά εξελισσόμενου ατόμου. Γιατί η κάθε ανθρώπινη ύπαρξη έχει μια διακριτή μοναδικότητα. Ο άνθρωπος είναι το μόνον έμβιο ον που αυτοεκπαιδεύεται,  πέραν από την υποχρεωτική προσαρμογή στο περιβάλλον  και στη διδαχή από γενεά σε γενεά. Είναι homo educandus.


Αγωγή ονόμασαν οι Αρχαίοι Έλληνες  την παιδεία, που είναι επίδραση μεθοδική και ενσυνείδητη και την οποία ασκεί κάθε πρεσβύτερη στη νεότερη ηλικία, μέχρι του σημείου που το κάθε μέλος της κοινωνίας θα μπορέσει να αναλάβει την πλήρη ευθύνη της αυτοπραγμάτωσης. Απώτερος σκοπός ήταν και πρέπει να παραμένει έμπεδος: Να αναπτυχθούν ανθρώπινα όντα ανώτερης ποιότητας, ώστε να επιβιώσουν και να δημιουργήσουν καλύτερες ατομικές και κοινωνικές  συνθήκες ζωής.  Ένας  διττός στόχος, ήτοι  άτομα ως πρόσωπα και ταυτόχρονα   μέλη  εναρμονισμένης  ανθρώπινης κοινωνίας, την οποία κοινωνία  σοφότατα την ονόμασαν Πολιτεία. Χωρίς την ανάπτυξη προσώπων και αρμονικής κοινωνίας δεν αναδύεται ολβιότητα και ευτυχία. Έτσι ιστορικά και εξελικτικά αναπτύχθηκαν οι έννοιες, που σταθεροποιούσαν την όλη αγωγή –παιδεία, που  εξασφάλιζε  την επιβίωση του ανθρώπινου είδους.  Οι εμμενείς αυτές έννοιες- ιδέες  και οι σαρκωμένες  πρακτικές τους  είναι οι  αξίες μας και  οι αρετές μας αντίστοιχα.  Αυτές συνιστούν και σήμερα τον οδοδείκτη κάθε αγωγής και παιδείας για την ανθρωποποίηση και τον πολιτισμό προόδου.


Η ευγένεια ως  αρετή
Στην έννοια της ευγένειας αποδίδεται ευρύτατο και ποικίλο περιεχόμενο, όπως: Αριστοκρατική καταγωγή που δηλώνεται και με απονομή ορισμένου τίτλου,  συμπεριφορά που ακολουθεί τους τύπους- πρωτόκολλο κλπ. χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο και τέλος η λεπτότητα, ευπρέπεια και αβρότητα στους τρόπους και το σύνολο των κανόνων που διέπουν τις κοινωνικές σχέσεις. Αυτό το ευρύτατο περιεχόμενο, δυστυχώς,  δεν  καλύπτει τη βαθύτερη  ουσία της ευγένειας, που είναι η έκφραση του ψυχικού κάλλους του ανθρώπου που συνάδει με την καθαρή αλήθεια και αποσκοπεί στην προσέγγιση του αγαθού, οπότε αναβαθμίζεται από προσόν και προτέρημα σε αρετή.


 Σχολιασμός
Κατά πολλούς, η ευγένεια δεν υπάγεται καν  στις επιμέρους αρετές, αλλά θεωρείται ως η προέλευση όλων. Το να φέρεται κάποιος με ευγένεια συνιστά  αξία, αλλά πολλές φορές είναι διφορούμενη και ανεπαρκής. Τούτο οφείλεται στη λεπτότητα που απαιτείται για την ορθή προσέγγιση της έννοιάς της, όπως εξάλλου συμβαίνει και με  όλες τις αξίες και τις αρετές. Ο Αριστοτέλης το είχε επισημάνει πολύ ενωρίς. Η αρετή θεωρείται γενικά ως  μεσότητα. Τούτο φυσικά  δε σημαίνει ότι  είναι μετριότητα, αλλά το αντίθετό της. Σε σχέση με το άριστο και το αγαθό αποτελεί ακρότητα, δηλαδή το ύπατο σημείο ωφελιμότητας.

 Κάθε αρετή συνιστά ανάδυση μιας αρμονικής σύνθεσης επιμέρους δυνατοτήτων μας. Και η ευγένεια δεν πρέπει  να θεωρείται ως ένα γραμμικό και μεμονωμένο στοιχείο, αλλά ως ανάδυση σύνθεσης επιμέρους αρετών.  Η αρετή είναι, γενικά, ένα θετικό είδος ανάδρασης και ένδειξης ψυχικής και πνευματικής  υγείας  γιατί αντισταθμίζει ένα ελάττωμα. Το θάρρος πχ.  αντιμετωπίζει τον υπερβολικό φόβο, η φρόνηση το εύκολο ψεύδος, η σωφροσύνη τη σπατάλη, η δικαιοσύνη την αδικία κοκ.  Η ευγένεια αντιμετωπίζει, ως δύναμη ψυχικής ενέργειας, την ποταπότητα, χυδαιότητα, την ανειλικρίνεια, τη βαρβαρότητα, το άξεστο του ακαλλιέργητου, γι’ αυτό  και κατατάσσεται , οπωσδήποτε, στις  αρετές και μάλιστα ως  το ενδόσιμο όλων.

Η ευγένεια συγχέεται εύκολα με την υποκρισία και με το απλό φαίνεσθαι και έτσι χάνεται  η  ουσία της.  Εκλαμβάνεται εύκολα ως προσποίηση ή  ακόμη και ως κακία. Αυτό συμβαίνει, όταν τη θεωρήσουμε αποκλειστικά από την αισθητική της μόνο πλευρά. Πολλές φορές, μάλιστα συνιστά  πρόσχημα για έλξη. Είναι, λοιπόν, πολύ σημαντικό να αποφευχθεί η εξαπάτηση. Αλλά δεν υπάρχει  ενάρετος, ο οποίος να μη χαρακτηρίζεται από ευγένεια.  Κανένας ενάρετος δεν μπορεί να είναι χυδαίος.

 Μια  αναπτυγμένη επιμέρους αρετή προϋποθέτει εξάσκηση για να καταστεί έξη.  Απαιτείται, δηλαδή, ένα προοίμιο, κάτι ελκυστικό ή επιτακτικό για την  ανάληψη προσπάθειας. Κάτι που μεταπηδά από το μη είναι στο είναι. Τέτοια πολύτιμη αρετή είναι στην αρχική φάση η ευγένεια, η οποία  συνιστά το Α της κάθε αρετής, αλλά δεν είναι δυνατόν να απουσιάσει,  ποτέ, από το ολόγραμμα των αρετών, γιατί συνοδεύει όλη την πορεία ανατροφής του ανθρώπου. Από τους γονείς μέχρι τον παιδαγωγό και τον  ανδραγωγό.

  Ως γονείς αρχίζουμε την ανατροφή των παιδιών μας με κάποια παρατήρηση: «μη κάνεις αυτό δεν είναι σωστό»…  «δεν κάνει…είναι επικίνδυνο, κάνει κακό…». Έτσι το παιδί εθίζεται σε κάτι, το οποίο τελικά το αποδέχεται και το εφαρμόζει και συνειδητά. Πολλές φορές μάλιστα το εφαρμόζει «πιστά». «Το είπε ο Δάσκαλος». «Μη λες κακά λόγια, μη διακόπτεις τους άλλους , μη κλέβεις, μη λες ψέματα»... Η ηθική συνείδηση θα αναπτυχθεί αργότερα. Η ευγένεια προηγείται της ηθικής συνείδησης. Η κανονική πορεία είναι: Ετερονομία, συνήθεια, υποταγή στους νόμους και προοδευτικά ηθική συνείδηση.  Το έθος που γίνεται ήθος. Η έξη είναι προγενέστερη, ηλικιακά, της αξίας. Η υπακοή προγενέστερη του σεβασμού και η μίμηση προγενέστερη του καθήκοντος. Έτσι αναδύεται η εσωτερική ευγένεια, απελευθερωμένη από τα προσχήματα και το συμφέρον, επικεντρωμένη εξ ολοκλήρου στην πρόθεση και την προαίρεση, που ερείδεται  στο συνειδησιακό μας χώρο, όπου ριζώνει έμπεδα.

 Αυτή η πηγαία ηθική δεν θα ήταν δυνατή,  χωρίς την ευγένεια. Οι καλοί τρόποι προηγούνται των καλών πράξεων και οδηγούν σε αυτές. Η ηθική λοιπόν αρχίζει από την ευγένεια. Καμιά αρετή  δεν είναι φυσική. Όλες είναι επίκτητες. Πρέπει να γίνουμε ενάρετοι. Πώς όμως, εάν δε βρούμε τον οδοδείκτη που είναι η ευγένεια; «Τα πράγματα που, για να κάνουμε, πρέπει να τα έχουμε μάθει, μόνο κάνοντας τα τα  μαθαίνουμε» έχει επισημάνει ο  Αριστοτέλης[2].  Πώς θα συμπεριφερθεί κάποιος με θάρρος δίχως να είναι θαρραλέος; Με τη συνήθεια θα έλεγε κάποιος. Απάντηση που  φαίνεται ανεπαρκής, αλλά εδώ αναδύεται  και ο πρώτιστος τρόπος αγωγής. Το σωστό παράδειγμα.  Η μια γενιά διαπαιδαγωγεί την επόμενη. Αυτό είναι  το πρώτιστο καθήκον μας. Η δική μας συμπεριφορά συνιστά  το ωραιότερο παράδειγμα αγωγής.

  Η ευγένεια  συνοδεύεται πάντοτε και με τις αρετές της ίδιας υφής: η καλοσύνη, η ευθυδικία, η γλυκύτητα-θηλύτητα, η ευγνωμοσύνη, η μεγαθυμία, η γενναιοδωρία κοκ. προάγονται παράλληλα. Το να λέει κανείς «παρακαλώ»…ή «με συγχωρείτε»[3] δείχνει ένα βαθμό σεβασμού στο πρόσωπο του άλλου. Αυτό είναι και το λεπτό σημείο αναγνώρισης  ως ισότιμου του συνανθρώπου μας.


Συμπεράσματα
Οφείλουμε να αρχίσουμε από τη διαπαιδαγώγηση, τους τύπους, με  τις συνήθειες για να ανυψωθούμε στις επιμέρους αρετές του σεβασμού, μέχρι  την κορυφή της  ηθικής κλίμακας, που ονομάζουμε Αρετή και στην οποία ενυπάρχουν εναρμονισμένες όλες οι επιμέρους αρετές, ως ένα είδος ολογράμματος. Μιμούμενοι την αρετή γινόμαστε ενάρετοι. Η ευγένεια είναι το προοίμιο, με το οποίο ενεργοποιούνται όλες οι αρετές. Έχει μια ηθικοπλαστική ικανότητα η ευγένεια, γι’ αυτό συνιστά  το ενδόσιμο για όλες τις αρετές. Όλες οι αρετές έχουν τη δική τους δόση ευγένειας. Ακόμη και ο θαρραλέος και ανδρείος, χωρίς λεβεντιά( ένα είδος αληθινής  ευγένειας) δεν δυνατόν  να είναι ενάρετος. Πολύ περισσότερο ο φρόνιμος, ο συνετός, ο μετριόφρων  ή καλοκάγαθος και ο φίλος την ευγένεια καλλιεργούν μέσα τους και με ευγένεια εκφράζονται.  Αλλά και η αγάπη, ο ύπατος αναβαθμός όλων των αρετών, εκεί όπου τα πάντα εξισορροπούνται απόλυτα,  εκεί όπου η ελάχιστη έλλειψη κάποιας αρετής καταστρέφει την ίδια την  ανυστερόβουλη αγάπη της αγάπης, η ευγένεια παίζει  το δικό της αποκλειστικό πρωτεύοντα ρόλο.

Η ευγένεια συνιστά την πιο ήπια , αλλά  συνάμα και την πιο ισχυρή μορφή συνοχής όλων των αρετών. Είναι ο ουδός για την  ενεργοποίηση κάθε αρετής και η πεμπτουσία της  όλης  Αρετής  κάθε προσωπικότητας.  Η  ευγένεια είναι η έκφραση του κάλλους σε όλο το φάσμα του, από τη απλή απόλαυση και ευαρέσκεια , μέχρι εκείνη της ύπατης μορφής της θεϊκής έλλαμψης, έκστασης   και αγαλλίασης. Είναι το ένδυμα αλλά και η δύναμη συνοχής της κοινωνικής συνύπαρξης.

Είναι αποκλειστικά θέμα ανατροφής η ευγένεια. Κανείς, εκτός από ένα μανιακό, δεν θα καθόταν να επαναλαμβάνει στα παιδιά  χίλιες και παραπάνω φορές να  λένε «σε παρακαλώ», «ευχαριστώ».  Ένα «συγγνώμη  με ειλικρίνεια». Τότε μαθαίνουμε τον σεβασμό, την εκτίμηση, τη δικαιοσύνη, τη γενναιότητα, την καλοσύνη την αγάπη, την ανθρώπινη ζωή. Τότε,  με πρώτη  την ευγένεια  γινόμαστε ευχάριστοι.  Ως «χαρίεν ον», ως άνθρωπος. Και τότε η ζωή, όχι μόνο η δική μας, αλλά και όλης της κοινότητας γίνεται γόνιμη και ευχάριστη. Τότε  ο άνθρωπος προοδεύει προς στο καλύτερο και χαίρεται.  Τότε γίνεται ανθρώπινη η ζωή και τότε αναδύεται η ολβιότητα.

 Η ευγένεια έχει και συγγενείς αρετές: το χαμόγελο, το χάδι και χιούμορ[4] . Όλα μαζί με τη λεπτότητα και μεγαθυμία αποτελούν τις ήπιες, αλλά και τις πιο ουσιαστικές δυνάμεις συνοχής της ανθρώπινης κοινωνίας.
Φυσικά ο διαρκώς αυξανόμενος όγκος γνώσεων επέβαλε την ανάγκη εξειδικευμένης εκπαίδευσης, η οποία είναι όντως απόλυτα απαραίτητη, αλλά καθίσταται επικίνδυνη για τον ίδιο άνθρωπο, εάν διατηρηθεί στο σημερινό μονοπωλιακό της επίπεδο. Και τούτο  γιατί καταργεί ουσιαστικά την ολιστική παιδεία, που συμβάλλει στον  μέγιστο  βαθμό στην πνευματική ολοκλήρωση του ανθρώπου, ως προσώπου. Ύπατη ανάγκη της ανθρώπινης επιβίωσης είναι η διατήρηση του ανθρώπου, ως ανθρώπινο ον και όχι ως εργαλείο άλλων σκοπών.

 Με την αγωγή αναδύεται ένα νέο είδος ανθρώπινου όντος, γιατί είναι διαδικασία τροποποιητική των στοιχείων της ανθρώπινης φύσης,  σε ό,τι αφορά στα πεδία της γνώσης, της ευαισθησίας και της πράξης. Έτσι  αναπλάθεται η εξέλιξη ζωής. Είναι, όμως,  παιδεμός η καλλιέργεια του πνεύματος. Το σύνδρομο του πόνου και της προσπάθειας είναι χαραγμένο στο είναι της αγωγής. Η αγωγή, όμως,  έπλασε τον άνθρωπο σε πρόσωπο, ως ένα ακρωτήρι της Φύσης, ως ιστορική οντότητα, ως το «δεινότερο δεινό».

 Μόνον ο άνθρωπος παράγει και δημιουργεί «πολιτισμό». Μια υπέροχη έννοια που εμπνεύσθηκαν οι προγονοί μας  τονίζοντας την ποιότητα του « πολίτη»  περιφρονώντας κάθε άτομο μεμονωμένο, ως «ιδιώτη» (είναι γνωστό το τι σημαίνει idiot στα αγγλικά). Και όμως, οι σημερινοί συνάνθρωποι τείνουμε περισσότερο στον ιδιωτισμό παρά στην αρμονική συνύπαρξη,  γιατί κλειστήκαμε στο εαυτό μας αποβλέποντας στο ίδιον όφελος και  αγνοώντας ότι τα προβλήματα αντιμετωπίζονται από κοινού με τον διπλανό μας

Στο σημερινό ανθρώπινο περιβάλλον επικρατεί μια γενική ακηδία για την ολιστική παιδεία. Η βασιλική, όμως, οδός είναι η καλλιέργεια των αρετών. « Ο άνθρωπος δεν μπορεί να γίνει άνθρωπος παρά μόνον με τη διαπαιδαγώγηση» διατυπώνει ο Καντ και εξειδικεύει ότι « αυτό που μεταμορφώνει το ζωώδες σε ανθρώπινο είναι κατ’ αρχάς η πειθαρχία». Στην τωρινή αντίληψη της ανατροφής των νέων  δεχόμαστε ότι σε ένα πρώτο στάδιο υποχρεωτικά  ισχύει η ετερονομία, δηλαδή επιβάλλονται δράσεις από τους γονείς ή τους  δασκάλους και τους μεγαλύτερους ηλικιακά και έπεται το στάδιο της αυτονομίας, όταν αρχίζει να εμπεδώνεται  ο συνειδησιακός χώρος του ατόμου, οπότε οι αξίες ριζώνουν στέρεα..

Αρετή του ανθρώπου είναι, ό,τι τον καθιστά ανθρώπινο. Όχι παραπάνω από ανθρώπινο. Ένας τρόπος ύπαρξης είναι η αρετή, που κατακτιέται με τη συνεχή εφαρμογή (έξη)  με κόπο και μπορεί να διαρκέσει(Αριστοτέλης): Αυτό που είμαστε σε κάθε στιγμή της ζωής μας και  επομένως μπορούμε να πράξουμε ως αποτέλεσμα αυτού που καταφέραμε να γίνουμε. Αυτά όμως δεν είναι δυνατόν να επιτευχθούν χωρίς τους συνανθρώπους μας. Το ανθρώπινο πρόσωπο είναι αποτέλεσμα  σύνθεσης ενός βιολογικού γεγονότος( ανθρωποποίηση) και της  πολιτισμικής αναγκαιότητας ( εξανθρωπισμός).[5]
Αρετή σημαίνει δύναμη για πράξη του αγαθού. Δύναμη για ανθρωπιά και όχι μια  απλή  επιτηδειότητα.  Οι ηθικές αρετές, κάνουν τον άνθρωπο πιο ανθρώπινο. Δίχως τις αρετές δικαιολογημένα θα θεωρούμασταν «απάνθρωποι». Η ηθική πράξη απαιτεί, όμως, επιθυμία και βούληση για δράση, χωρίς αυτά είναι αδύνατη. Η επιθυμία αναδύεται από τη αναγνώριση της αξίας του αποτελέσματος.  Το καλό δεν είναι θεωρητικό. Η ηθική είναι, κατά βάση, πρακτικής φύσεως άρα απαιτείται καταβολή προσπάθειας. Οι ηθικές αξίες είναι οδηγοί μας προς την πράξη. Οι αξίες μας σαρκώνονται  και βιώνονται με τη δύναμη των αρετών μας. Συνήθως ομιλούμε  για μια ολιστική Αρετή, ουσιαστικά ,όμως υπάρχουν πάρα πολλές επιμέρους αρετές, που είναι  πολλές όσες και οι αξίες μας. Μοναδικές, όπως μοναδικά είναι και τα ελαττώματά μας. Η ευγένεια, όμως, είναι το κατώφλι όλων των αρετών.

 
Επίλογος
Η ευγένεια είναι μια μυσταγωγία - τελετουργία προς κάτι ανώτερο στην κλίμακα του ευάρεστου- ωραίου- κάλλους, πάντα όμως είναι συντεταγμένη με την αλήθεια και έχει ως απώτερο  μόνιμο και  κύριο σκοπό το αγαθό. Εάν ένα από αυτά βασικά χαρακτηριστικά δεν συντρέχει τότε η ευγένεια χάνει την ουσία της, ως αρετής, υποβαθμίζεται σε  απλή επιτηδειότητα, οπότε καθίσταται, όντως, και επικίνδυνη ακόμη.
            Εκτιμάται ότι η ευγένεια στοιχίζει λίγο, αλλ’ αξίζει  πάρα πολύ. Η αληθινή ευγένεια είναι σαν το καθαρό χρυσάφι που δεν οξειδώνεται, αλλά προσεγγίζεται  με μεγάλη δοκιμασία και καλλιέργεια. Η απόσταση μεταξύ της αοργησίας και της κολακείας είναι ελάχιστη και η ευγένεια βρίσκεται πάντα  ανάμεσά τους. Ως  κορυφή της Αρετής  «επί ξυρού ίσταται ακμής».   Η αληθινή ευγένεια είναι άλγημα και κατάκτηση που απαιτεί υψηλή κριτική δύναμη,  ικανή λεπταισθησία και  πίστη στέρεη στο αγαθό.
            Η  ευγένεια είναι το Α και το Ω  όλων των επιμέρους αρετών, ήτοι η ψυχή και  η πεμπτουσία  της ολιστικής Αρετής, που ως ανάδυση ταυτίζεται με την ευγένεια της ψυχής μας. Το είχε ήδη επισημάνει και ο Πλάτωνας[6].
Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, τη μεγάλη προσπάθεια για κατάκτηση των αρετών από την «απλούστερη», την αληθινή ευγένεια,  που συνιστά  το  ενδόσιμο  όλων και δεν τις εγκαταλείπει σε όλο το ανέβασμά τους προς την ανυστερόβουλη αγάπη. Και ας μη λησμονούμε ότι  «Η ευγένεια των συναισθημάτων είναι κατά πολύ ανώτερη  απ’ την ευγένεια του αίματος»(Ο. Φεγιέ).

                                                                                                                   Δημήτρης Κ. Μπάκας
                                                                                                                       12    Ιαν.  2019




[1] Ο,τιδήποτε δίνει εύλογη αφορμή για σκέψη ή ενέργεια
[2]    « α γαρ δει μαθόντες ποιείν, τούτα ποιούντες μανθάνομεν».
[3]  άραγε ο οδηγός του οχήματος που περιγράφεται στο προοίμιο είπε τουλάχιστο  ένα «συγγνώμη» στον δυστυχή νέο και τον πατέρα του!
[4] Για το χαμόγελο, χάδι και χιούμορ θα  υπάρξει επόμενη  ξεχωριστή ανάλυση.
[5] « δεν υπάρχει τίποτε τόσο ωραίο και τόσο  εύλογο, όσο το να είμαστε άνθρωποι καλοί και καταπώς πρέπει» (Μονταίνιος).
[6] «ευγένεια εστιν αρετή ευγενούς ήθους και ευαγωγία προς λόγους τε και πράξεις».