ΤΟ ΚΑΛΛΟΣ ΩΣ ΑΞΙΑ ΚΑΙ ΑΡΕΤΗ Δημήτρης Κ. Μπάκας

Προοίμιο

Λέγεται  ότι οι δημιουργοί σε όλους τους τομείς, έλκονται και  ξεφεύγουν από τη συνήθη φαινομενική πραγματικότητα και εισέρχονται σε ένα δημιουργικό χάος, όπου ανακαλύπτουν μια  «άλλη πραγματικότητα»  μη αισθητή στον κοινό νου και μάς την παρουσιάζουν μέσα από τα πρωτότυπα έργα τους μέσω της Τέχνης. Η Τέχνη δεν περιορίζεται στις καλούμενες Καλές Τέχνες( εικαστικές, μουσική, χορός κλπ. ), αλλά σε όλο το πεδίο από το οποίο αναδύονται νέες ιδέες, σκέψεις και πραγματώνονται  καινούργια δημιουργήματα. Τέχνες είναι και η πολιτική, στρατηγική, τακτική, πολεμική, αισθητική, γραμματική, παιδαγωγική, οικονομική, η μαγειρική, η ηθική …. Aκόμη και η Επιστήμη, όταν φθάνει σε ερευνητικό στάδιο προόδου είναι τέχνη.

 Τέχνη εκ του ρήματος τίκτω, σημαίνει ότι  φέρνουμε στη ζωή κάτι καινούργιο που δεν υπήρχε. Πχ. μια μουσική σύνθεση του Μότσαρτ ή ένας πίνακας ζωγραφικής του Νταβίντσι δεν υπήρχαν αλλά δημιουργήθηκαν και ήδη «ζουν» μαζί μας. Το ίδιο συμβαίνει με μία ανακάλυψη ή καινοτομία στην επιστήμη. Αλλά το ύπατο παράδειγμα δημιουργίας είναι η ανθρώπινη προσωπικότητα, που συνιστά  μοναδικό «έργο» τέχνης  και δημιουργείται από άπειρους παράγοντες που συνιστούν το ανεπανάληπτο φαινόμενο που ονομάζουμε Ζωή!

 Εισαγωγή

Με την Τέχνη το ανθρώπινο πνεύμα έρχεται στο οριακό σημείο σκέψης, γνώσης, συναισθήματος και βούλησης  για πράξη και το ξεπερνά, μάλιστα, κατά τι. Αυτό ακριβώς το σημείο συνιστά τη δημιουργία. Εκεί αναδύεται μια ελάχιστη αλλά κρίσιμη ενέργεια  (ουδός), που μεταβάλλει την πραγματικότητα. Συνήθως αυτό το σημείο βρίσκεται στον  λεγόμενο χρυσό λόγο( χρυσή τομή) όλων των συνιστωσών,  που  είναι, δυστυχώς ή  ευτυχώς, ένας άρρητος αριθμός. Είναι ένα ιδανικό μέτρο, το οποίο  όταν συλλαμβάνεται διαφεύγει και όταν πραγματοποιείται δεν προκαλεί κορεσμό, αλλά όρεξη(άνοιγμα)για το νεότερο. Είναι ο αειφόρος έρωτας για δημιουργία και ζωή. Αυτό τον χρυσό λόγο έχει «ανακαλύψει» και εφαρμόζει η Φύση παντού στην πράξη, εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια, γι’ αυτό  τη νιώθουμε τόσο ωραία και τόσο απλή λόγω της  αρμονίας που διαχέεται παντού και αποπνέει το αιώνιο Κάλλος!

Το κάλλος είναι μία από τις τρεις  ύψιστες αξίες, ισότιμη με την αλήθεια και το αγαθό. Σε ότι αφορά, όμως,  τον άνθρωπο ως πρόσωπο και την αυτογνωσία του θα προτείναμε να μη σταθούμε αποκλειστικά στα στενά καθαρά όρια του κάλλους, που  είναι αντικείμενο των καλούμενων Καλών Τεχνών. Σεβόμαστε την  άποψη  ότι   «η τέχνη είναι για την τέχνη» που θεωρεί το κάλλος ως αυτοσκοπό και πολύ ορθά δεν την θέλει να είναι στρατευμένη σε έναν και μόνον σκοπό. Στην περίπτωση αυτή, όμως, μόνον οι καλλιτέχνες, οι κριτικοί της τέχνης και οι ειδικά καλλιεργημένοι άνθρωποι  θα ήταν εκείνοι που μετέχουν στο κάλλος. Για τις ανάγκες της  ολιστικής παιδείας και αγωγής του ατόμου και τη μορφοποίησή του σε πρόσωπο υπεύθυνο και δημιουργικό συντασσόμαστε με την άποψη των πολλών ότι «το κάλλος  ενυπάρχει παντού, ορατό και αόρατο». Θαρρούμε ότι η βασική κατηγορία του κάλλους,  το ωραίο, το βρίσκουμε σε κάθε βήμα της ζωής μας, στη φύση, στα φαινόμενα , στα  πράγματα και στους ανθρώπους, αρκεί να αναπτύξουμε μέσα μας έναν στοιχειώδη κώδικα αναγνώρισής του.

Φυσικά και στην περίπτωση του κάλλους ισχύει ότι και για την αλήθεια και το αγαθό, δηλαδή δεν είναι δυνατόν να το συλλάβουμε στην απόλυτη μορφή του, αλλά βλέπουμε ωραία  πράγματα και καταστάσεις που συνιστούν απλές εκφράσεις του. Νιώθουμε ότι ένα πράγμα είναι ωραίο, αισθανόμαστε  ένα χαμόγελο ως κάτι το ωραίο, μπορούμε να πούμε  ότι ο τάδε είναι ωραίος άνθρωπος. Όμως, το απόλυτο κάλλος δεν ορίζεται, μόνον η ψυχή μας το αναγνωρίζει εάν το συναντήσει και το νιώσει ολιστικά..  Πέραν από την κυρίως έκφρασή του, ως ωραίο, διακρίνεται και ως υπέροχο-υψηλό, ως χαριτωμένο, ως δραματικό-τραγικό και ως κωμικό ακόμη. Κάθε κατηγορία προκαλεί και το αντίστοιχο συναίσθημα, ήτοι το υψηλό προκαλεί δέος, το χαριτωμένο συμπάθεια , το τραγικό λύπη κοκ. Το ωραίο είναι ό,τι ταιριάζει στα μέτρα μας και  μάς προκαλεί ένα συναίσθημα ευεξίας και απόλαυσης που αναζητούμε σχεδόν όλοι μας, γιατί νοιώθουμε ηδονή.

 Η αξία του κάλλους, στη γενική περίπτωση, επενεργεί στον εσωτερικό μας κόσμο, στο χώρο των συναισθημάτων – συγκινήσεων και  των βιωμάτων μας, κοντολογίς  στο όλο της ζωής μας. Όλα τα ερεθίσματα από τον εξωτερικό χώρο και από τους άλλους ανθρώπους καταλήγουν στο δικό μας εσωτερικό χώρο και εκεί βιώνουμε τα ποικίλα ενεργήματα που  γεμίζουν το είναι μας. Από ίδιο χώρο ξεκινούν και οι κάθε είδους αναδράσεις και αναπτύσσονται οι αντίστοιχες προδιαθέσεις. Εκεί είναι εναποθηκευμένες και οι ορμές του ανθρώπου, όπως και τα ποικίλα πάθη του, αλλά  αναδύονται και οι αντίστοιχες ροπές και επιθυμίες μας.

            Η σπουδαιότητα του εσωτερικού μας κόσμου είναι προφανής, γι’ αυτό ο άνθρωπος προσπάθησε και προσπαθεί να τον κατανοήσει με την λογική του ικανότητα.  Ανέπτυξε ειδικές επιστήμες, όπως την ψυχολογία, την νευρολογία κλπ.  Παρέμεινε, όμως, αρκετά μεγάλος χώρος έξω από τον Λόγο, στην αρμοδιότητα της αισθητικής καλλιέργειας, δηλαδή στην καλλιτεχνία και καλαισθησία(γούστο).

Ο χώρος του κάλλους σε σχέση με τους χώρους της αλήθειας και του αγαθού έχει ένα πολύ βολικό χαρακτηριστικό, που οφείλεται στην μεγάλη αοριστία των όσων συμβαίνουν άθελά μας στο χώρο αυτό. Αυτό συνιστά  το ευεργετικό πλεονέκτημα του κάλλους, γιατί προσδίδει  στον άνθρωπο έναν μεγάλο βαθμό ελευθερίας, τον οποίο δεν έχουν οι άλλοι δυο χώροι. Ο ορθός  και ο πρακτικός λόγος έχουν ουσιαστικά  ένα είδος απόλυτου  ρόλου, καθόσον δημιουργούν πάντοτε συνθετικά, οπότε προκαλούνται  ακαμψίες. Το Κάλλος παρέχει  μια μεγαλύτερη ποικιλία επιλογών, άρα δημιουργεί γονιμότητα για  ανάπτυξη πρωτοβουλιών συνύπαρξης των τριών χώρων.

 Στον  χώρο των συναισθημάτων  αναπτύσσονται οι ποικίλες ανάγκες, που απαιτούν να καλυφθούν από αντίστοιχα ερεθίσματα και έτσι δημιουργείται μια έντονη σχέση μεταξύ του εσωτερικού κόσμου μας και των αντικειμένων του έξω κόσμου και των  ανθρώπων. Τα αντικείμενα του εξωτερικού κόσμου που ανταποκρίνονται στις εσωτερικές μας ανάγκες συνιστούν τα αγαθά και οι αντίστοιχες σχέσεις των αγαθών με τις ανάγκες μας  αποτελούν τις αξίες  μας.

Σχολιασμός

Ο πλούτος του εσωτερικού μας κόσμου συνιστά την πηγή ενέργειάς μας και αποδιδόταν παλαιότερα( ακόμη και τώρα) στο χώρο της καρδιάς, ενώ επιστημονικά διαβεβαιώνεται ότι αποτελούν όλα ενεργήματα του εγκεφάλου. Ο ανθρώπινος νους λειτουργεί ενιαία, ως όλον. Η ψυχή του ανθρώπου, ως συνείδηση ενεργεί κατά βάση προς τις τρεις παραπάνω μεγάλες αξίες, την αλήθεια, το κάλλος και αγαθό. Η συν-κίνηση αυτή της συνείδησης ενεργεί, ως εάν οδηγός της ανθρώπινης προσωπικότητας,  χαράσσεται στο είναι μας και συνιστά το βασικό ίχνος του εαυτού μας που ονομάζουμε χαρακτήρα. Είναι ουσιαστικά η  ταυτότητά μας. Αυτό είναι το αντικείμενο της αγωγής του  ανθρώπου.

Η συνείδηση δομείται  με τη σύνθεση  της γνωστικής λειτουργίας, της  αισθητικής καλλιέργειας και της ηθικής συγκρότησης. Ο ορθός λόγος, ως κύριος συντελεστής της αλήθειας ρυθμίζει τα όρια του συναισθηματικού χώρου και αντίστοιχα καθορίζει και τις επιταγές της ηθικής συγκρότησης. Αντίστοιχα  οι ηθικές απαιτήσεις καθορίζουν τα όρια της χρήσεως των γνωστικών επιτευγμάτων, όπως και τις αντίστοιχες εντάσεις των συναισθηματικών ενεργημάτων. Από την πλευρά του ο κόσμος του θυμικού( συναισθημάτων)  δημιουργεί τα βουλητικά κίνητρα του ατόμου  για είσοδο,   τόσο στο γνωστικό  όσο και τον ηθικό χώρο. Ήτοι ο εαυτός μας ενεργεί ως ενιαίο όλον.

Τέχνη είναι κάθε ασχολία του ανθρώπου που παράγει κάτι καινούργιο, κάτι που δεν υπήρχε, τουτέστιν εμφιλοχωρεί μια δημιουργία, μια ποίηση. Συνήθως θεωρούνται ως Τέχνες όσες από αισθητικής πλευράς αναζητούν το κάλλος, ως γενική έννοια του ωραίου, του υπέροχου, του χαριτωμένου, του τραγικού…

 Λέγεται ότι μία εικόνα αξίζει περισσότερο από χίλιες λέξεις! Αλλά είναι απόλυτα σωστό ότι πολλές έννοιες δεν είναι δυνατόν να εκφρασθούν με λόγια, γραπτά ή προφορικά ( όπως το κάλλος,  ανθρώπινη αύρα…) ,αλλά η ψυχή όταν τις συναντά τις  αναγνωρίζει αμέσως και αγάλλεται.  Γι’ αυτό το κάλλος θεωρείται γενικά ως το βασικό ενδόσιμο, ήτοι εκείνο που προκαλεί τη διάθεση να σκεφτούμε και να πράξουμε κάτι, τουτέστιν το έναυσμα, προοίμιο και κίνητρο για  να  θελήσουμε να καταβάλουμε  κάθε προσπάθεια, κόπο και κόστος.

Θαρρούμε τόσο η αναζήτηση της αλήθειας, του κάλλους  και του αγαθού, όπως και η κρυστάλλωση των «πιστεύω» μας και πεποιθήσεων προσεγγίζονται καλύτερα με την τέχνη της ολιστικής σύνθεσης των επιμέρους παραγόντων. Όταν κινούμαστε σε γνωστό  «έδαφος» , υπάρχει  μια απλή μίμηση πράξης, ήτοι δεν αναδύεται κάτι νέο, τότε μιλάμε για απλή συντήρηση ή διατήρηση κεκτημένων. Δημιουργία νέου αναδύεται, όταν εγγίζουμε και εισερχόμαστε στο άγνωστο, στο δημιουργικό χάος. Η Τέχνη  μάς παρέχει τις  μεθόδους  προσέγγισης του νέου, του αγνώστου και του απείρου. Ως άπειρο μπορεί να θεωρηθεί  και ο συνδυασμός - συσχέτιση των πραγμάτων και παραγόντων, από τις οποίες αναδύονται καινούργιες γόνιμες συνθήκες.

 Οι σχέσεις μεταξύ των κάθε είδος όντων και πραγμάτων λαμβάνουν μορφές γραμμικές( αίτιο και αιτιατό), οι οποίες είναι οι πλέον προσιτές στον ανθρώπινο νου, αναλογικές ( ως εάν) , οι οποίες   είναι πιο απλουστευτικές και πιο ελαστικές είτε ολογραμμικές , ήτοι το μέρος επηρεάζεται από το όλον και τα λοιπά μέρη, αλλά το όλον έχει επηρεαστεί από τα μέρη του, οι οποίες είναι οι πιο πολύπλοκες και ασαφείς αλλά στη σύγχρονη πολύπλοκη πραγματικότητα είναι οι πιο συνήθεις.

Η προσωπική μας ικανότητα εναρμόνισης(αρμοστικότητα=fitness) με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, συνιστά αρετή και προϋποθέτει την ολιστική καλλιέργεια της νοημοσύνης, της  ευαισθησίας και της ηθικής συγκρότησης.

Βασικές αρχές ( ισχύουν αναλογικά  για   κάθε Τέχνη)

1. Ο απώτερος  σκοπός( μήνυμα, αποστολή), τον έχουμε κατά νουν, ως φάρο οδηγό.

2.  Επιλογή κατάλληλης ποικιλίας συμβόλων και στοιχείων για τη σύνθεση του έργου, ώστε να είναι εφικτή η δημιουργία σχημάτων και μορφών για την πιο γόνιμη έκφραση των νοημάτων και μηνυμάτων.

3.  Ευέλικτο σχέδιο,  ώστε να συντίθενται κατάλληλα οι  αντιθέσεις και οι αναδράσεις των επιμέρους μορφών σε ένα αρμονικό σύνολο. Καλό σχέδιο είναι εκείνο στο οποίο δεν μπορεί να μεταβληθεί το παραμικρό χωρίς να καταστραφεί η εσωτερική ισορροπία.

4.   Τονισμός του κύριου του στοιχείου, που εκφράζει το κεντρικό νόημα, χωρίς να μηδενίζεται η αξία των λοιπών σημείων ενδιαφέροντος, που συμβάλλουν στην προβολή της κύριας προσπάθειας.

5.  Η  ενότητα ως αίσθηση αρμονίας που αποπνέει η όλη σύνθεση.

6.  Τεχνική μέθοδος  επεξεργασίας των στοιχείων  και υλοποίησης του έργου,   ώστε να χρησιμοποιηθούν όλα κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο και να επιτευχθεί το πιο λυσιτελές εκφραστικό αποτέλεσμα.

 7. Τελικά αποτιμάται η όλη απόδοση σε σχέση με το μήνυμα(σκοπό-αποστολή).

           

Εικαστικό παράδειγμα

 Μπορεί ένα ζωγραφικό έργο να επηρεάσει τον τρόπο σκέπτεσθαι, συναισθάνεσθαι και πράττειν του ανθρώπου; (Το έργο είναι εμπνευσμένο από τη ΣΣΕ).

1.       Σκοπός-μήνυμα: Η μοναδικότητα της ένδοξης πορείας της Πατρίδας μας από την αρχαιότητα έως  σήμερα και οι προοπτικές της να παρασταθεί σε ένα ολόγραμμα.

2.       Σύνθεση: Χρησιμοποιούνται  καθιερωμένα μνημεία-σύμβολα από την ιστορία, όπως:

·         Η Σημαία μας ως  το απόλυτο σύμβολο της Πατρίδας μας.

·         Ο Παρθενώνας , ως σύμβολο του Αθάνατου Ελληνικού Πνεύματος και Πολιτισμού.

·         Ο Ναός της Αγίας Σοφίας ως σύμβολο των «πιστεύω» μας  σε αξίες και οράματα(  Πατρίδα, Θρησκεία, τον Άνθρωπο, τη φιλία, την αγάπη κλπ.),

·          Τα κτήρια της Παλαιάς και Νέας ΣΣΕ ως κύριος χώρος ,ως εάν ναός, ολιστικής Παιδείας και Αγωγής. σύμβολα της σπονδυλικής  στήλης της Πατρίδας μας καθόσον παρέχουν την Αγωγή στελεχών ΕΔ.

·         Οι Ευέλπιδες , ως σύμβολα των στρατευμένων τέκνων και

·          Οι Πολίτες κάθε ηλικίας, οι οποίοι είναι οι τελικοί αποδέκτες των αγαθών που προσφέρει η Ελεύθερη Πατρίδα μας.

3   Σχέδιο: Το σχέδιο στηρίζεται σε πολλαπλές εφαρμογές της χρυσής αναλογίας, ώστε να  επιτυγχάνεται η ευελιξία των  σχέσεων και η απλότητα στη σύνθεση.

4   Τονισμός του σημείου μέγιστου ενδιαφέροντος  η Ελληνική Σημαία, όλες  οι γραμμές από τα λοιπά στοιχεία υψηλού ενδιαφέροντος οδηγούν το βλέμμα μας πάνω στο Σύμβολο της Πατρίδας μας, το οποίο κρατούν με υπερηφάνεια οι Ευέλπιδες.

5    Ολιστική αρμονία της σύνθεσης: Το φως της σοφίας και του πολιτισμού διαχέεται σε όλο τον πίνακα και διασκορπίζει αλλά και συνθέτει, συνάμα,  όλες τις αντιθέσεις του λαού μας. Έτσι αναδύεται ένας υπέροχος ιριδισμός φωτός που αποπνέει αρμονία. Επίσης τα ποικίλα σύμβολα  εναρμονίζονται σε ενότητες, οι οποίες στη συνέχεια δομούν μια σύνθεση που αποπνέει  ζωντανή έκφραση. Κοντολογίς με ματιά είναι δυνατόν να ιδωθούν όλα τα επιμέρους στοιχεία , ώστε η ψυχή μας  να είναι ικανή να κατανοήσει το όλον και να   αναδυθούν   σκέψεις , συναισθήματα και ηθικά φρονήματα.

6  Τεχνική δημιουργίας: Ακολουθείται ένα επαναλαμβανόμενο  πρότυπο « αναλύειν»- «λέχειν» - «τεύχειν»:

·         Αναλύειν με την έννοια ότι ξεχωρίζονται  ευκρινώς και επανεξετάζονται διαρκώς όλα τα στοιχεία, ώστε να είναι εφικτή η επιλογή και η χρησιμοποίηση των πιο κατάλληλων.

·         Λέχειν( εκ του λέχω που σημαίνει επιλέγω και φροντίζω κάποιο   βάζοντας να κατακλισθεί) σημαίνει ότι επιλέγουμε κάτι πολύ προσεκτικά και το τοποθετούμε στην πιο κατάλληλη θέση ώστε να αποδίδει το καλύτερο αποτέλεσμα.

·         Τεύχειν σημαίνει οικοδομώ, διαπλάσσω, διαμορφώνω το όλο ως σύνθεση που θα εκφράσει το μήνυμα που επιδιώκω.

7   Αποτίμηση του αποτελέσματος. Το τελικό μήνυμα, είναι σχετικά εύγλωττο. Αναδύονται  αλήθειες,  στοιχεία κάλλους και ηθικά οράματα όπως:

·         Η σύνθεση του Ελληνισμού και του Χριστιανισμού, ως ενότητα  μέσα από το φως (σοφίας) της αλήθειας που αναδύεται και από τα δύο τεράστια Παγκόσμια Πνευματικά Μεγέθη.

·         Η ιερότητα της Πατρίδας μας, όπως εκφράζεται με την υποστολή και μεταφορά της σημαίας ( βλέπε δεύτερο πίνακα).

·          Η αυτο-ομοιότητα  του θόλου του Ναού της Αγίας Σοφίας, του Κελύφους που στεγάζει το μεγάλο αμφιθέατρο της ΣΣΕ και του θόλου ου Ναού της ΣΣΕ συμβολίζει την πορεία της αγωγής και ολιστικής παιδείας.

·          Από το βάδισμα και τον  τρόπο παρέλασης των Ευέλπιδων αναδύεται η όλη ζωτικότητα του φρονήματος των Στρατευμένων Παιδιών της Πατρίδας μας.

·          Η νηφαλιότητα και η πραότητα συμβολίζεται με το  «προσκύνημα» των Πολιτών της Ελλάδας.

·          Το κάλλος που ως ενδόσιμο ευφραίνει την ψυχή μας αναδύεται από θεώρηση του πίνακα ως όλον.

·          Τέλος η όλη σύνθεση σε σχήμα του απείρου( ∞  ), ήτοι μια νοητή προπέλα  ή έλικας, ως εάν ελκυστής, που σφηνώνεται στο χαοτικό κενό έχοντας σταθερό σημείο το σύμβολο ιερότητας ( έπαρση και υποστολή Σημαίας) λαμβάνει δύναμη από  τις κινήσεις των στρατευμένων και μη παιδιών της Πατρίδας μας(!).

Επίλογος

Το κάλλος  ως αξία ανήκει στις τρείς θεμελιώδεις ανθρώπινες αξίες και είναι  ομότιμη με την αλήθεια και το αγαθό. Η αλήθεια και το αγαθό συνήθως αυτο-επιβάλλονται ενώ το κάλλος, ως το πλέον ευέλικτο, αμβλύνει τις δυσκολίες γι’ αυτό συνιστά το καλύτερο ενδόσιμο  για σκέψη και δράση. Προκαλεί έντονα  συναισθήματα αλλά εύκολα μπορεί να λάβει χώρα  η εκτροπή του από την αλήθεια και το αγαθό. Τότε, συνήθως, γίνεται εμπορεύσιμο και ως υπερβολή καθίσταται πρόκληση. Άρα το κάλλος για να προαχθεί σε βαθμό αρετής πρέπει  να συνδυάζεται αρμονικά με την αλήθεια και το (ευρύτερο) αγαθό.

Η Τέχνη παίζει τον ρόλο του Θεράποντος σε κάθε βήμα της ζωής μας , ως άτομα  και  κοινωνία, γιατί συνθέτει αρμονικά το απλό με το πολύπλοκο και νοηματοδοτεί τα σύμβολα, από τα οποία αναδύονται άπειρες σκέψεις, συναισθήματα και δυνάμεις για δράση. Δεν μένει αποκλειστικά στην αισθητική τέρψη αλλά προετοιμάζει τον όλο ψυχικό κόσμο μας για αέναη ανακάλυψη μιας άλλης πραγματικότητας πιο αληθινής και πιο γόνιμης για δημιουργία. Αυτό επιτυγχάνεται με ένα πίνακα ζωγραφικής, με μια μουσική σύνθεση, με ένα ποίημα και ένα περιεκτικό ακόμη σύνθημα, αρκεί τα πρωτότυπα αυτά δημιουργήματα να εμπεριέχουν, οπωσδήποτε τις βασικές αξίες της ζωής, την αλήθεια, το κάλλος και το αγαθό,  ολιστικά κρυσταλλωμένες σε πεποιθήσεις και πιστεύω προσδίδοντας την έννοια της ιερότητας.

 Κοντολογίς, το κάλλος ως αισθητικό ενέργημα καθίσταται αρετή, όταν υπερβεί την αρχική αβίαστη ευεξία  της καρδιάς και  ανέλθει  σε υψηλότερα επίπεδα ολιστικής ψυχικής διάθεσης και ενσωματωθεί  με την αλήθεια και  με το ευρύτερο αγαθό προς όφελος της ανθρώπινης προσωπικότητας και του κοινωνικού συνόλου. Τότε δεν είναι διατεταγμένη σε προσωποπαγείς και  κερδοσκοπικούς σκοπούς, αλλά σε οράματα που βελτιώνουν τον Άνθρωπο ως ανθρώπινο γένος. Τότε  το όραμα της ύπαρξης της Πατρίδας είναι το αγιότερο και αναδύεται το φρόνημα των παιδιών της.

Και τότε προκύπτει αβίαστα το συμπέρασμα  ότι η  Εθνική Άμυνα, τουτέστιν η εξασφάλιση της ύπαρξης της Πατρίδας μας συνιστά πρώτιστο καθήκον ΟΛΩΝ μας, όσων απολαμβάνουμε τα αγαθά τα οποία Εκείνη μάς εξασφαλίζει, γιατί χωρίς την ύπαρξη Της κανένα άλλο  αγαθό  ατομικό ή συλλογικό είναι δυνατόν να υπάρξει.

Ας κρατήσουμε, όθεν,  ζωντανό βαθιά στη ψυχή μας ΤΟ ΟΛΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ:

Η ΕΝΔΟΞΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΑΣ ΜΑΣ, ΩΣ ΟΛΟΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΑΚΩΝ ΠΥΛΩΝΩΝ ΤΗΣ, ΟΠΩΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΥΕΛΠΙΔΩΝ:

•           ΤΟΥ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ, ΩΣ ΦΩΤΕΙΝΗ ΠΗΓΗ  ΚΑΘΕ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ

•           ΤΟΥ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΕΣΘΑΙ , ΩΣ ΥΠΑΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΞΙΑ και

•           ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΟΥ ΦΡΟΝΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΩΝ ΤΕΚΝΩΝ ΤΗΣ, ΩΣ ΕΜΜΕΝΕΣ ΕΡΕΙΣΜΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΛΗΣ ΕΛΠΙΔΑΣ

                                                                                                 

                                                                              Δημήτριος Κ. Μπάκας

                                                                          Αντιστράτηγος εα (  ΣΣΕ  1966 )

                                                                               27  Σεπτεμβρίου  2019

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΣΚΕΨΗΣ ΓΙΑ ΣΚΕΨΗ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΔΙΑΛΟΓΟ #1

Η ολιστική παιδεία-αγωγή του ατόμου συνιστά πρώτιστη αξία που απορρέει από την κοινωνική ανάγκη του συνυπάρχειν. Η ευρεία αυτή παιδεία δεν είναι η απλή συσσώρευση πολλών γνώσεων, αλλά κάτι βαθύτερο, εκτενέστερο και μονιμότερο. Οι γνώσεις σχεδόν πάντοτε και σύντομα ξεχνιούνται. Ευτυχώς, θα λέγαμε! Παιδεία είναι εκείνο που μένει αφού ξεχαστούν οι γνώσεις ως πληροφορίες. Μέσα στην παιδεία εντάσσεται η μάθηση, η αγωγή, η διαπαιδαγώγηση, η δια βίου παιδεία, η εκπαίδευση, η μόρφωση, ...ο πολιτισμός. Είναι ένα καλά ακονισμένο μυαλό, η ισχυρή κριτική δύναμη της προσωπικότητας, ώστε να μπορεί να βρίσκει πίσω από τα επιφαινόμενα την ουσιαστική γνώση. Είναι επίσης μια λεπτή καλλιεργημένη ευαισθησία που να ρυθμίζει τον συναισθηματικό και αισθητικό κόσμο του ανθρώπου. Τέλος, είναι η ρωμαλέα δύναμη τουτέστιν η αρετή για ανάληψη της ευθύνης ηθικών πράξεων. Όλα μαζί τα παραπάνω συναποτελούν στην ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας. Αυτό είναι και το ύπατο νόημα της παιδείας. Μόνο με την ολιστική παιδεία χαλυβδώνεται το ανθρώπινο είναι και αντέχει στα ανηλεή χτυπήματα της ζωής.

Η ζωή, δυστυχώς δεν είναι παιγνιώδες παιχνίδι. Είναι σύνολο σοβαρότατων παιχνιδιών και απαιτεί για εξισορρόπηση μεγάλη αντοχή του προσώπου. Και οι αντοχές δεν αποκτιούνται με την καταβολή της ελάχιστης προσπάθειας. Με τον πόνο ( κόπο) της συνεχούς άσκησης στα δύσκολα παιδευτικά προβλήματα. Όχι με την υπερβολική άνεση. Γι’ αυτό η παιδεία είναι άλγημα . Μπορεί όμως να γίνει ένα δημιουργικό παιχνίδι, όταν θεωρήσουμε ότι αξίζει πραγματικά. Ο ορθά παιδευμένος άνθρωπος αισθάνεται την πληρότητα του εαυτού του. Έχει αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση και δεν φοβάται την πραγματικότητα. Είναι εξοικειωμένος με τις δυσκολίες. Νοιώθει ελεύθερος από δεισιδαιμονίες και κακοτυχίες και προλήψεις. Νοιώθει το πλάτεμα του εαυτού του προς την κοινωνία και τους συνανθρώπους του, που τους αγαπά και τον αγαπούν. Βλέπει τον Κόσμο με μεγαλύτερη ευκρίνεια γιατί τον φωτίζει με το φως της πραγματικής γνώσεως. Αισθάνεται αυτάρκης, γιατί μπορεί και επιλέγει τις πραγματικές ανάγκες και όχι εκείνες που τού δημιουργούν όσοι τον θεωρούν ως καταναλωτικό, χωρίς νου και κρίση, ον. Εκτιμά όλους τους κινδύνους στα μέτρα τους και όχι σε μεγέθυνση. Μαθαίνει να μη άγχεται για φαντασιακά προβλήματα αλλά μόνο για τα πραγματικά. Τα πιο δύσκολα προβλήματα της ζωής τα υπολογίζει στις σωστές διαστάσεις τους και δεν τα ξορκίζει. Δέχεται τα όριά του και παλεύει με όση ενέργεια έχει αποκτήσει με την παιδεία του. Με την ποιοτική ολιστική παιδεία αναδύονται αρετές και αξίες, όπως η αγάπη, η συμπάθεια, η εμπιστοσύνη , η δικαιοσύνη, ο αλληλοσεβασμός, η φρόνηση και η ευτυχία. Γι’ αυτό συνιστά πρώτιστη ανθρώπινη αξία. Είχε απόλυτο δίκαιο ο Σωκράτης , όταν έλεγε: «Η παιδεία καθάπερ ευδαίμων χώρα παράγει όλα τα αγαθά». Είναι δυνατόν να επιζητήσουμε πιο πειστικά κίνητρα για ανάληψη προσωπικής δράσεως; Η παιδεία είναι ένας προοδευτικός θεσμός υψηλής ανθρώπινης ποιότητας προσώπων για αρμονική συνύπαρξη. Δεν απαιτείται υποχρεωτικά υψηλότατο ΙQ. Φυσικά δε βλάπτει πάντοτε η οξύνοια. Αντίθετα. Παρά ταύτα, όμως, απαιτείται και πλούσιος συναισθηματικός εσωτερικός κόσμος και οπωσδήποτε, απαιτείται υψηλό ήθος. Ήτοι απαιτείται ολόπλευρη, ολιστική και πολύτροπη ανάπτυξη της προσωπικότητας, ικανής για υπέρβαση των προσωπικών αγκυλώσεων και για αρμονική ενσωμάτωση στη διαρκώς εξελισσόμενη, κοινωνία. Απόκτηση της αρετής αρμοστικότητας (fitness), ώστε το άτομο να συμμετέχει ενεργά στην κοινωνία και όχι παθητικά και παρασιτικά.

Τούτο σημαίνει ότι η συνείδηση θεμελιώνεται με τον χρυσό κανόνα, δηλαδή επάνω στην αλήθεια , το κάλλος και το αγαθό. Και εδώ είναι η παμμέγιστη συμβολή χώρων ανθρωπουργίας ήτοι ανάπτυξης ολοκληρωμένης προσωπικότητας και όχι απλά χώροι εκπαίδευσης. Ανοιχτά Ιδρύματα πολυδιάστατης καλλιέργειας και δια βίου Παιδείας, στα οποία να καλλιεργείται η ειλικρινής επιθυμία για προσωπική βελτίωση και το ενδιαφέρον για αρμονικό συνυπάρχειν με σκοπό μια αυτοοργανούμενη Κοινωνία. Με αυτές τις σκέψεις ιδρύθηκε, πριν τρία χρόνια, η ΚΙΒΩΤΟΣ ΟΛΙΣΤΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, η οποία καταβάλλει αδιάκοπες προσπάθειες για την επίτευξη των στόχων της. Έχοντας, ήδη, σαφείς ενδείξεις ότι η Κιβωτός αρχίζει να αποκτά ουσιαστική οντότητα και να αποπνέει εμπιστοσύνη διακατεχόμαστε από βελτιοδοξία για ένα πιο γόνιμο μέλλον.

 Δημήτρης Κ. Μπάκας Σεπτέμβριος 2019

ΤΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΕΝΕΡΓΗΜΑ, ΩΣ ΑΡΕΤΗ Δημήτρης Κ. Μπάκας

Προοίμιο

Ποια είναι η φύση της δημιουργικότητας; Γιατί υπάρχει κάτι και όχι τίποτα; Τι είναι το είναι και τι δεν είναι το μηδέν. Κακορίζικες έννοιες που βασανίζουν το άνθρωπο από τότε που άρχισε να καταλαβαίνει ότι υπάρχει. «Κανείς» σημαίνει και ένας και κανένας! Τι είναι ο άνθρωπος τώρα που ζει; Τι θα είναι όταν πεθάνει; Και τι ήταν προτού να γεννηθεί; Ο Κολόμβος είδε ως Αμερική την Ινδία που έψαχνε! Ο Σωκράτης έξω από την άγνοια δεν βρήκε στήριγμα: «εν οίδα ότι ουδέν οίδα»! «Εν» και «ουδέν» φανερώνονται στο περίφημο  Ούτις = Κανένας! του Οδυσσέα . Η Μήτις ήταν η πρώτη Σύζυγος του Δία και μητέρα της Αθηνάς, της θεάς της σοφίας!

 Η ύπαρξή μας δεν είναι νοητή χωρίς την ανυπαρξία. Οι Αρχαίοι  Προγονοί μας είναι εκείνοι που ανακάλυψαν πρώτοι το Χάος, το «μη είναι» , από το οποίο προέρχονται τα πάντα. « Ήτοι μεν πρώτιστα Χάος εγένετο »( Ησίοδος). Η αποκάλυψή του, όμως,  από τους επιστήμονες έγινε ουσιαστικά τα τελευταία σαράντα χρόνια, οπότε και ερευνάται συστηματικά ως Θεωρία του Χάους. Εντούτοις οι επιστημονικές ιδέες  και ειδικά σε μεταφορική  μορφή τους  είναι σαν τα φάρμακα, που στη σωστή τους αναλογία είναι σωτήρια, αλλά  με λάθος συνταγή προκαλούν  κακό. Απαιτείται, λοιπόν, σύνεση.

Εισαγωγή

Όταν ένα ποτάμι πλησιάζει σε ένα βράχο,  περιδινείται και επιστρέφει στον εαυτό του, το φαινόμενο που χαρακτηρίζουμε ως ανάδραση (feedback). Πίσω από το βράχο δημιουργείται δίνη, η οποία , όσο υπάρχει η ροή διατηρεί μια εξαιρετικά σταθερή δομή, που συνιστά μια «δωρεάν» τάξη μέσα στην αταξία και το χάος. Τέτοια φαινόμενα παρατηρούνται άπειρα στη φύση, από τον μικρόκοσμο μέχρι το μεγάκοσμο. Οι αναδράσεις έχουν δύο μορφές. Την  αρνητική, που έχει αντίθετη προς την ροή φορά μειώνει την ένταση της δίνης και ρυθμίζει τη δραστηριότητα και τη θετική ανάδραση μεγεθύνει  τις συνέπειες. Όταν, όμως, η αρνητική ανάδραση συνδυασθεί με τη θετική μπορούν να δημιουργήσουν μια καινούργια δυναμική ισορροπία ήτοι ένα σημείο διακλάδωσης, όπου η χαοτική λειτουργία ξαφνικά μετατρέπεται σε τάξη. Το φαινόμενο αυτό συνιστά την αυτοοργάνωση, από την οποία αναδύεται κάτι νέο από το μηδέν.

 Η φύση λειτουργεί και λαμβάνει την αρμονική μορφή της λόγω ακριβώς αυτής της διαρκούς  ανασύνθεσής της που λαμβάνει χώρα πάντα σε μια κατάσταση αυτοοργανούμενης κρισιμότητας. Εμείς παρατηρούμε μια διακριτή ισορροπία, η οποία βέβαια διαρκώς μεταβάλλεται, αλλά τα αισθητήρια όργανά μας δεν μπορούν να παρακολουθήσουν τις θεωρούμενες φυσιολογικές αυτές μεταβολές. Η Φύση έχει βρει το δικό της τρόπο να ανανεώνεται και διατηρεί τη φρεσκάδα παραμένοντας «ζωντανή». Η κρατούσα άποψη σήμερα είναι και πάλι ότι ισχύει η έννοια της Γαίας των προγόνων μας.

Τα φυτά και τα έμβια έχουν  αυτο-«ανακαλύψει» την « άνω και κάτω οδό» του Ηράκλειτου, (« μάνωση και πύκνωση» του Αναξιμένη) και ακολουθώντας τη χρυσή αναλογική κλίμακα ανόδου και καθόδου εξισορροπούν μεταξύ της αρνητικής εντροπίας(ζωικής δύναμης) και θετικής εντροπίας(αταξίας) επιβιώνουν και διαιωνίζονται αναπαραγόμενα.  Τα ανθρώπινα όντα συνιστούν την κορωνίδα της Πλάσης. Συγκρινόμενα ακόμη και με τα πλέον προηγμένα από τα άλλα ζώα εκδηλώνουν ποιότητες και χαρακτηριστικά ως ριζικά διαφορετικά: τη λογική σκέψη, μαζί με την ικανότητα να αναλύουν, να συλλαμβάνουν και να κατανοούν αφηρημένες έννοιες, την ικανότητα να βιώνουν και να εκφράζουν αισθητικές συγκινήσεις, το συναίσθημα της ηθικής ευθύνης, τη δύναμη να αγαπούν, τη συνείδηση και τόσα άλλα μοναδικά ανθρώπινα χαρίσματα, στα οποία βασίζεται ολόκληρη η δομή και η ιστορία του πολιτισμού.

 Οι πρώτιστες έννοιες αλήθεια, κάλλος, αρετή, μνήμη και πίστη συνιστούν το θεμέλιο όλων των αξιών που συγκροτούν και συγκρατούν τις ανθρώπινες κοινωνίες. Δεν  έχει ιδιαίτερη σημασία το εάν είναι έξω από εμάς, περιμένοντας να ανακαλυφθούν, όπως πίστευε ο Πλάτωνας ή είναι αναδύσεις της διαρκώς αυξανόμενης πολυπλοκότητας του εγκεφάλου μας. Ειδικά οι καλλιτέχνες, με τη γενική ένοια, έχουν αναπτύξει μια  φυσική έφεση υψηλής ευαισθησίας, ώστε  να θεωρείται ότι έχουν το χάρισμα να προσεγγίζουν τρόπον τινά μια «κρυμμένη όψη της πραγματικότητας», που δεν είναι ορατή από τους πολλούς και έχουν  την ικανότητα να την παρουσιάζουν μέσα από τα έργα στους πολλούς δημιουργώντας  συναισθήματα της ίδιας υφής με τα δικά τους. Το καλλιτεχνικό αυτό συναίσθημα  δεν είναι ιδιαίτερα αιτιολογημένο, αλλά από τους επιστήμονες εντάσσεται στην ολιστική ευφυία που αναπτύσσουν αυτά τα άτομα.

Η έννοια της δημιουργικότητας

Έχει πλαστεί μια νοοτροπία ότι η δημιουργικότητα είναι «δώρο» ή ένα ειδικό «ταλέντο», που το έχουν ορισμένα άτομα μόνον και μάλιστα πιστεύεται ακόμη ότι η δημιουργικότητα πάει χέρι με χέρι με την …τρέλα!! Θεωρείται μια απόκλιση από το φυσιολογικό που προέρχεται από μια έμπνευση(εν και πνοή), που τους  έρχεται απέξω και ίσως δεν έχουν και τη δυνατότητα να την ελέγξουν. Επίσης πιστεύεται, εσφαλμένα, ότι η δημιουργικότητα περιορίζεται σε ορισμένους αναγνωρισμένους τομείς, όπως η ποίηση, ζωγραφική, η μουσική κοκ. Ήδη, όμως, έχει αποδειχθεί εμπράκτως ότι η δημιουργικότητα είναι ανάδυση του ανθρώπινου εγκεφάλου απλώνεται σε όλες τις δραστηριότητες του ανθρώπινου πνεύματος και καλύπτει όλο το φάσμα των ενεργημάτων μας.

Τα άτομα που διακρίνονται για την εφευρετικότητα , ανεξαρτησία και αυτονομία της σκέψης, για τον ενθουσιασμό, το άνοιγμα προς τις εμπειρίες, την αυτο-εμπιστοσύνη, την ανοχή της ασάφειας και την ικανότητα σύνθεσης των αντιθέτων, την έλξη προς το σύνθετο και την ολιστικότητα διαθέτουν μεγάλο απόθεμα ενεργητικότητας, συναισθηματική ισορροπία , συγκέντρωση των ενδιαφερόντων και της προσοχής στο στόχο. Είναι πρόθυμα να αναλαμβάνουν δράση και  κινδύνους.

Σχολιασμός

Το χάος, το οποίο  κάποτε το θεωρούσαν ως ένα κακό «δράκο», τώρα πλέον η επιστήμη το θεωρεί ως πηγή έμπνευσης και δημιουργίας νέων μορφών εξέλιξης( θετικής αλλά και αρνητικής). Από τα καιρικά φαινόμενα και την τυρβώδη ροή στους καταρράκτες  φθάνουμε στην ενεργοποίηση των νευρώνων του εγκεφάλου μας μέχρι τις διακυμάνσεις του χρηματιστηρίου. Έτσι πλέον το καλό και κακό αναδύεται από τη μη προβλεψιμότητα των άπειρων χαοτικών φαινομένων.

 Η ζωή συνιστά μια πορεία προς την πολυπλοκότητα! Κάθε στιγμή ξανοίγεται κάτι  καινούργιο και κάτι παλαιό αδρανοποιείται ή αναδρά με ένα καινούργιο τρόπο. Κάθε τι που γίνεται αντιληπτό με τα αισθητήρια ή νοητικά μας όργανα βρίσκεται σε μια διακριτή  ισορροπία, που έχει δυναμικό χαρακτήρα και διαρκώς μεταλλάσσεται  μέσα στο χρόνο με ποικίλους βαθμούς αλλαγών

Να ζει κάποιος με δημιουργική αμφιβολία σημαίνει να εισέρχεσαι στο χάος για να ανακαλύψει εκεί μια αλήθεια που δεν μπορεί να εκφρασθεί με λέξεις. Αυτή την ευαισθησία έχουν οι κάθε λογής δημιουργοί. «Βλέπουν» μια  άλλη αλήθεια που είναι πιο πραγματική! Οι δημιουργικοί άνθρωποι παρουσιάζουν υψηλή ανοχή στην ασάφεια και την αμφιθυμία και μια τάση να σκέπτονται με αντίθετες έννοιες χωρίς να σημαίνει ότι γεννήθηκαν έτσι. Αφήνουν τον εαυτό τους ελεύθερο στην αίσθηση ότι «γνωρίζουν και δεν γνωρίζουν», μια ανεπάρκεια, αβεβαιότητα,  δέος, χαράς  και απώλειας ελέγχου και εκτίμησης των μη γραμμικών μεταβολών. Έχουν μια εξελικτική σκέψη. Η δημιουργικότητα είναι γεμάτη από μαγικές στιγμές έκπληξης, δηλαδή από ξαφνιάσματα  αλήθειας και νέας ιδέας, που δεν υπήρχαν πριν. Στις αποφάσεις ακόμη αφήνονται κάποια κενά  ανοίγματα για να μπορεί να μπει κάτι καινούργιο, κάτι που έχει αφεθεί απέξω. Αυτό το κενό παρέχει την ευχέρεια για μια ανοιχτή ροή που είναι απαραίτητη  στην αυτοοργάνωση του όλου.

 Κάθε δίνη είναι μια ζωντανή οντότητα. Συνιστά μια μορφοποίηση της ροής ενέργειας!( μήπως και η ζωή μας δεν είναι, άραγε , μια «ιερή» μορφοποίηση ενέργειας!). Έχει ένα σταθερό, κατά κάποιο τρόπο, εσωτερικό περιεχόμενο , αλλά εντάσσεται στο όλο. Το τοίχωμα που  την ξεχωρίζει βρίσκεται ταυτόχρονα μέσα και έξω, όπως ακριβώς οι μεμβράνες στα κύτταρα των ζωντανών οργανισμών. Ήτοι  είναι φαινόμενο συγχρόνως ατομικό αλλά ταυτόχρονα ολιστικό.

Μεγαλοφυία θεωρούσαν παλαιότερα κάθε δημιουργικό άνθρωπο. Σήμερα καθώς επιστημονικά πιστεύεται ότι  η μεγαλύτερη χρήση της ανθρώπινης δημιουργικής διανόησης  δεν γίνεται στην τέχνη ή στην επιστήμη, αλλά στις καθημερινές αυθόρμητες πράξεις,  με τις οποίες διατηρείται η συνοχή στην κοινωνία. Το κοινωνικό ευ ζην συνιστά την πιο υψηλή τέχνη.

Οι έρευνες των τελευταίων δεκαετιών πάνω στην ευφυΐα και τη δημιουργικότητα,  έδειξαν, σχεδόν εξαρχής, ότι παρόλο που ιδιαίτερες ομάδες µε υψηλό δείκτη  νοημοσύνης καταφέρνουν να σημειώνουν εξαιρετική βαθμολογία τόσο στο σχολείο όσο και στο πανεπιστήμιο, στην ουσία επισκιάζονται από εκείνους που δεν έχουν απλά υψηλό IQ, αλλά και υψηλό δείκτη δημιουργικότητας. Άλλες έρευνες δείχνουν ότι οι μαθητές µε υψηλό δείκτη δημιουργικότητας ξεπέρασαν αυτούς που είχαν µόνο υψηλό IQ, σχεδόν σε όλα τα επίπεδα και τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Όλα τα παραπάνω µας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η έμφυτη χαρισματικότατα είναι τελικά ένας συνδυασμός ευφυΐας και δημιουργικότητας.

Αποτιμήσεις

Το μηδέν και το είναι πάνε μαζί,  γιατί συνιστούν το κοσμογονικό υπέδαφος των πραγμάτων και των δράσεων, ήτοι  την αρχική μάζα της ζωής και της φύσης. Η μορφή που παίρνει η λειτουργική τους, με τη μετάβαση από το δυναμικό στο ενεργητικό πεδίο τους συναπαρτίζει ένα αχειροποίητο ψηφιδωτό. Ο Αϊνστάιν απέδειξε ότι η ενέργεια σχετίζεται με τη μάζα απόλυτα (  Ε=mc2). Τη συνάντηση του μηδενός με το είναι την ονομάζουμε γίγνεσθαι. Δημιουργία (δήμος + έργον) είναι η παραγωγή έργου για το(γενικό) καλό του λαού.

Το χάος από επιστημονική θεωρία ξεπέρασε τα όρια της Τέχνης  και έλαβε μεταφορικά πολιτισμική μορφή, από την οποία αναφύονται μεγάλα ερωτηματικά για άλλοτε βεβαιότητες. Οι άπειρες και ανεξέλεγκτες αποχρώσεις της ζωής δεν είναι δυνατόν να προβλεφθούν απόλυτα, αλλά ταυτόχρονα ξανοίγονται απίθανες περιπτώσεις δημιουργικότητας. Κοντολογίς  μπορούμε να ζούμε όχι ως ρυθμιστές της φύσης αλλά ως δημιουργικοί συνεργάτες της.  Καθολικός έλεγχος επί της Φύσεως δεν είναι εφικτός από τον άνθρωπο. Η ιδέα του χάους δημιουργεί έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης και βίωσης της πραγματικότητας και έχει μια εγγενή ταπεινοφροσύνη, που δεν την έχουν οι λοιπές επιστήμες, γιατί αποδεικνύει ότι δεν μπορούμε να έχουμε απόλυτη βεβαιότητα στα γεγονότα. Απαιτεί μια πιο ελεύθερη έκφραση και προπαντός προσδιορισμό των ορίων μας  και  τον σεβασμό του άγνωστου και του άρρητου.

Ως ανθρώπινα όντα θα πρέπει να δημιουργήσουμε μια ροή στη ζωή μας, ως εάν  τρεχούμενο νερό, με δημιουργικές αρετές, ώστε να ξεπερνούμε τα προβλήματα. Να απελευθερωθούμε από τις προκαταλήψεις, τις μηχανικές συνήθειες, την απομόνωση, το «πολύτιμο» εγώ μας, τις πάγιες απόψεις (εγγράμματα). Τα ενάρετα δημιουργικά άτομα είναι άτομα της προσφοράς στο κοινωνικό σύνολο. Στον Όμηρο η δημιουργικότητα συμπίπτει με την αγωγή, που καθιστά τον ήρωα παραγωγικό σε λόγια και ηρωικά έργα. Από τον Σόλωνα ίσαμε τους σοφιστές κυριαρχεί η αγωγή της ευρυμάθειας, που σε συνδυασμό με την ρητορική δεινότητα, θα βοηθούσε τον πολίτη να διακριθεί και να προσφέρει στο «δήμο». Από τον Σωκράτη και μετά αναζητείται υπέρβαση από την πολυμάθεια  προς τη σύμμετρη ανάπτυξη σωματικών και πνευματικών δυνάμεων με στόχο την ανάδειξη του λόγου ως υπέρτατου εργαλείου σκέψης και πράξης, που οδηγεί σε μια ουσιαστική γονιμότητα μέσω του ωραίου προς την υπέρτατη αλήθεια , το Αγαθό(«τόκος εν καλώ»). Η γονιμότητα αυτή αποτελεί μοναδική ποιότητα του ανθρώπινου είδους , την ανθρωπινότητα.

Αυτό συμβαίνει και με τη ζωή μας μέσα στον ανθρώπινο Κόσμο, άρα αναδύεται η ανάγκη καλλιέργειας της αρετής της αρμοστικότητας(fitness), ήτοι ορθολογικής χρυσής αναλογικής άρμοσης με το περιβάλλον(φυσικό και ανθρώπινο). Η εκπαίδευση πρέπει να αναβαθμισθεί και πάλι στην ολιστική μορφή της, ως  η κλασσική Παιδεία. Να ξαναβρούμε την αγωγή και την ανδραγωγία και να θεωρήσουμε την ανθρωπινότητα ως στόχο της Παιδείας.

Η δημιουργική σκέψη συνιστά την υψηλότερη πνευματική λειτουργία και η δημιουργική παραγωγή το κορύφωμα τη ανθρώπινης κατάκτησης. Αυτό συνιστά την ουσία της Παιδείας – αγωγής του ανθρώπου. Η παιδεία, σε μεγάλο βαθμό, τις τελευταίες δεκαετίες μετατράπηκε σε απλή εκπαίδευση, μέσα σε πλάνες, που έθεσαν την αγωγή σε εσφαλμένη τροχιά. Ο δυισμός νόησης και συναισθήματος, λόγου και φαντασίας, επιστήμης και τέχνης, όπως και η υπερβολική εξειδίκευση, ίσως και η άποψη ότι η δημιουργικότητα είναι έμφυτη  ή θείο δώρο συνιστούν τα βασικά αίτια.

 Η δημιουργικότητα  συνιστά μια έφεση  που επιτρέπει στον άνθρωπο να αναδιοργανώνει τα δεδομένα του αντιληπτικού χώρου, της εμπειρίας και της γνώσης του σε νοητικά σχήματα μέσω των οποίων ανακαλύπτει νέες λύσεις  σε κοινά προβλήματα. Επίσης τον καθιστά ικανό να επικοινωνεί  καλύτερα, να εφαρμόζει νέες μεθόδους και μορφές. Κοντολογίς  η δημιουργικότητα συνιστά  μια πράξη παραγωγής του νέου! Ένα ενιαίο νοητικό ενέργημα, στο οποίο συμμετέχουν κάθε φορά οι ποικίλες αντιληπτικές και γνωστικές λειτουργίες του ατόμου, σε συνάρτηση με την προσωπικότητα και τον ιδιαίτερο ψυχισμό του.

 Η αγωγή της δημιουργικότητας είναι συνυφασμένη με την γενική(ολιστική) καλλιέργεια  του ατόμου, παρά με οποιαδήποτε  μορφή εξειδικευμένης άσκησης. Πρωταρχικός παράγοντας της δημιουργικότητας είναι η οικοδόμηση του εσωτερικού μας κόσμου. Δίνει κανείς ό,τι παίρνει και αξιοποιεί. Η δημιουργία δεν αναδύεται στο κενό! Οι μεγάλοι δημιουργοί (επιστήμονες, ποιητές, καλλιτέχνες, εφευρέτες, πολιτικοί κλπ.) διέθεταν τεράστια αποθέματα προσωπικής εμπειρίας και γνώσης, όπως και βιώματα μιας ζωής συνήθως έντονης και ιδιόμορφης.

Το πρώτιστο μέλημα της αγωγής της δημιουργικότητας συνιστά η ανάπτυξη όλων των αισθήσεων και  μηχανισμών,  ώστε να αφομοιώνονται όλες οι λεπτότατες αποχρώσεις του εξωτερικού κόσμου και η σύλληψη των δομών των πραγμάτων με  αποκορύφωμα  την αίσθηση της ποιότητας και  της αξίας  ήτοι η αρετή της κριτικής αποτίμησης. Κοντολογίς στην πράξη  μια κοινωνική ευαισθησία, γιατί κάθε επίτευγμα ενσωματώνεται αναπόφευκτα στα λοιπά αγαθά ολόκληρης της ανθρώπινης κοινότητας.

  Η δημιουργικότητα ως αρετή και η ευφυΐα, όπως και το αίσθημα  εκτέλεσης του καθήκοντος αναδύονται  από την ολιστική καλλιέργεια ενός αρμονικού ολογράμματος πολλών αρετών, που αποτελούν τα συστατικά μέρη της χαρισµατικότητας.

 Η  αγωγή της δημιουργικότητας  συνιστά τον πυρήνα της ολιστικής παιδείας. Η ειδική ευσυνείδητη πνευματική  πειθαρχία, που επιβάλλει η σχολική μάθηση για την απόκτηση της δοσμένης γνώσης και την ανάπτυξη σχετικών ειδικευμένων δεξιοτήτων, πρέπει να ενταχθεί στο ευρύτατο πλαίσιο της δημιουργικής αγωγής.

Επίλογος

Το εν αρετή δημιουργείν  συνιστά  «πολυφάρμακο» για τον άνθρωπο. Μια δημιουργική αντίληψη  και σκέψη, που αυτοοργανώνεται πρέπει να συνδυάζεται με τη βούληση για καταβολή προσπάθειας, ώστε να αποκτηθούν οι «επαινετές έξεις» , τουτέστιν οι αρετές που συνθέτουν την ειδοποιό ποιότητα του ανθρώπινου όντος , την ανθρωπινότητα.

Μια αίσθηση φρεσκάδας είναι το μόνιμο χαρακτηριστικό  της δημιουργικότητας. Μια διαρκής εκνεάνιση του εγκεφάλου μας, γιατί μας καθιστά ικανούς να μπαίνουμε μέσα στην αβεβαιότητα του χάους και να μαθαίνουμε να ζούμε με αυτό με τις δυνάμεις μας τις προσωπικές  αλλά και να μπορούμε να δεχτούμε την συνδρομή των συνανθρώπων μας, οι οποίοι είναι συν-δημιουργοί μας.

 Μόνον μέλη με ενάρετη δημιουργικότητα συν-δημιουργούν  ανοιχτή, τουτέστιν, ζωντανή  κοινωνία που μπορεί να ενταχθεί στο συνεχώς εξελισσόμενο περιβάλλον και να προσφέρει την ολβιότητα στα μέλη της. Μέλη που συμβάλλουν διαρκώς στη διατήρηση της φρεσκάδας και της ακμής της ίδιας της κοινωνίας. Ένα  ευ ζην, μια  ζωή με συνεχή εκνεάνιση. Αυτοοργάνωση, αυτοδόμηση και αυτοπραγμάτωση πάνε μαζί, αλλά πάντα μέσα σε μια ευημερούσα πολιτεία.

                                                                                                   Δημήτρης Κ. Μπάκας

                                                                                                             Ιούλιος 2019

ΟΙ ΕΚΛΟΓΕΣ, ΜΙΑ ΑΠΛΗ ΟΛΙΣΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ Γράφει ο Δημήτρης Κ. Μπάκας

Εισαγωγή

Στο πλαίσιο της σύγχρονης Δημοκρατίας ο πολίτης αποτελεί το θεμελιώδες υποκείμενο και  καθορίζει τη στάση του, είτε με το όραμα που έχει για μια ιδεατή Πολιτεία είτε με την κοινωνική ένταξή του. Ενεργεί είτε ατομικά είτε συλλογικά σε δύο θεσμικές διαστάσεις της Δημοκρατίας: Στη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος σε επίπεδο κρατικών θεσμών και στο καθημερινό δικαίωμα και αξίωση τού πολίτη να προσδιορίζει τις πολιτικές αποφάσεις συνεχώς μέσω της ελεύθερης έκφρασής του και όχι μόνο κατά την εκλογική διαδικασία. Η παραπάνω διάκριση  είναι δημιούργημα ιστορικό. Στην αρχέγονη μορφή τής άμεσης δημοκρατίας (πόλη- κράτος ) συντρέχει η ταύτιση, άρχοντα και αρχομένου. Η άμεση δημοκρατία κατέστη ανεφάρμοστη για λόγους προφανείς. Στο αμιγές αντιπροσωπευτικό σύστημα που διαδέχθηκε τη μοναρχία η πολιτική λειτουργία του πολίτη συνήθως αρχίζει και τελειώνει με την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος. Το πεδίο συνάντησης και συν-λειτουργίας εξουσίας και κοινωνίας  είναι η εκλογική διαδικασία. Η αυτονόμηση του πεδίου, όπου συντελείται η πολιτική αντιπροσώπευση έναντι των αντιπροσωπευόμενων  πολιτών, οδήγησε σε εκφυλιστικά φαινόμενα, όπως την επαγγελματικοποίηση της πολιτικής, στις κατ’ επίφαση δημοκρατικές διαδικασίες και την αποστασιοποίηση των πολιτών από το πολιτικό γίγνεσθαι.

Συμμετοχική Δημοκρατία

Η στεγανή διάκριση εξουσίας και της κοινωνίας ανήκει πια στο παρελθόν Με την εξέλιξη της δημοκρατίας αναπτύσσεται μια σχετικά πιο άμεση συμμετοχικότητα του πολίτη που συνιστά κατάκτησή του και τον προάγει  σε συμπρωταγωνιστή του πολιτικού του γίγνεσθαι. Οι θεσμοί των δημοψηφισμάτων και των κομμάτων οδηγούν προς αυτό το σκοπό. Αναπτύσσεται ένας δημοκρατικός εμπλουτισμός της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας  με μια εξαιρετικά κρίσιμη θεσμικά κατοχυρωμένη, δυνατότητα ατομικής και συλλογικής συμμετοχής του πολίτη.

 Οι ελευθερίες που προστατεύονται από τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν αποτελούν πια μόνον αυτοσκοπό και άμυνα του πολίτη απέναντι στην κρατική εξουσία. Συνιστούν και ένα  εργαλείο στα χέρια του πολίτη για άσκηση πολιτικής επιρροής και συμμετοχή του στις παντός είδους πολιτικές διαδικασίες-εκφάνσεις: στην οικονομική, κοινωνική, πνευματική κλπ. ζωή. Τα θεμελιώδη δικαιώματα καθίστανται έπαλξη σύμπραξης του πολίτη στη διαμόρφωση των δημόσιων πραγμάτων. Η άσκησή τους είναι νομιμοποιητική της δημοκρατικής λειτουργίας της Πολιτείας. Το συνταγματικό δικαίωμα καθίσταται και συνταγματικό λειτούργημα και συνιστά το ουσιαστικότερο στοιχείο της σύγχρονης Δημοκρατίας.  Έτσι, η Δημοκρατία  άρχισε με τον υπήκοο, πέρασε στον πολίτη-εκλογέα και εξελίχθηκε στον πολιτικό-πολίτη, που διεκδικεί την ενεργό πολιτική του συμμετοχή, δηλαδή έγινε homo politicus. Έτσι αναδύθηκε η νέα μορφή  συμμετοχικής Δημοκρατίας εμπλουτισμένη με νέες διαστάσεις και αξιώσεις από τον πολίτη.

            Πολιτικός λόγος και πολιτική παιδεία

Στη συμμετοχική δημοκρατία αναφύεται η αδήριτη ανάγκη πολιτικής παιδείας, που είναι μέρος της ολιστικής παιδείας. Όταν μιλάμε για πολιτική παιδεία εννοούμε τον πολιτικό λόγο και τέχνη, ήτοι την πολιτική. Δεν υπάρχει έννοια που να έχει παραποιηθεί και να έχει μειωθεί, ως προς το αρχέγονο νόημά της  όσο η έννοια της πολιτικής, και μάλιστα τόσο από την επιστήμη, όσο και την πρακτική. Τη χρησιμοποιούν τόσο στη θεωρία της ειρήνης, του πολέμου, των δημοκρατικών καθεστώτων και στη θεωρία των αξιών, αλλά και στη θεωρία  της αγοράς. Η πολιτική με κοινή νοηματική ρίζα την πόλη, πολίτη, πολιτισμό και πολιτεία επιβιώνει και σήμερα και νοηματοδοτεί τη σύλληψη  της λειτουργίας ολόκληρου του πολιτικού φαινομένου.

Δημοκρατία σημαίνει πολιτική νομιμοποίηση των πολιτειακών αποφάσεων ως συνολική λειτουργία της κοινωνίας. Η πολιτική μετουσιώνει τους θεσμούς από αφηρημένη συνταγματική ρύθμιση σε πραγματικότητα και συναιρεί την ιδέα της δημοκρατίας με την ιστορική της πραγμάτωση σε αδιαίρετη ενότητα. Και εδώ τίθεται το ερώτημα: υπάρχει δυνατότητα τυποποίησης  ή και εξιδανίκευσης της πολιτικής ως  συστήματος αξιών; Τυποποίηση, δηλαδή μια σχηματική κατάταξη μιας ύλης με βάση γενικά και απόλυτα χαρακτηριστικά, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι συνθήκες της εκάστοτε πραγματικότητας  είναι αδύνατη, γιατί είναι ανύπαρκτη η σαφής έννοια της γενικής βούλησης του λαού. Εξιδανίκευση με μία εκ των προτέρων αναγνώριση της απόλυτης ποιότητας δεν μπορούμε να μιλήσουμε. Απλούστατα, γιατί η σύγχρονη δημοκρατία παρουσιάζει σοβαρές παθογένειες , όπως το φαινόμενο της εμπορίας  των ειδήσεων και ο πολιτικός λόγος δεν είναι αυτός που  πραγματικά είναι, αλλά εκείνος που θέλουν να παρουσιάσουν τα ΜΜΕ. Επίσης, η δια γυμνού οφθαλμού παρατήρηση δεν είναι εφικτή, αλλά φτάνει στον πολίτη-θεατή, όπως την παραποιεί εστιάζοντας ο «μηχανισμός». Επαγωγικά, βρισκόμαστε στο κυρίαρχο φαινόμενο της «ψευδούς αλήθειας», οπότε προκαλείται ένας απόκρυφος χαρακτήρας της δημόσιας και ιδιωτικής πολιτικής.

 Οι φορείς των πολιτικών λειτουργημάτων έχουν διάφορο βαθμό «δημοκρατικής ωριμότητας» με δυσδιάκριτα τα όρια της πολιτικής δεοντολογίας  και  του ιδιωτικού κινήτρου. Ο «πολιτικός συκοφάντης» νομίζει πως βρίσκει τον τρόπο να επιδίδεται στην απόλαυσή του, διεκδικώντας ταυτόχρονα την κοινωνική επιδοκιμασία, ενώ  η δημοκρατία είναι το κατεξοχήν πολίτευμα, το οποίο προϋποθέτει πολίτες, οι οποίοι να υπερνικούν την τάση να κάνουν την πολιτική όργανο ιδιωτικής συμπεριφοράς. Το ιδιωτικό πάθος ως κίνητρο δημόσιας συμπεριφοράς παραμορφώνει τους θεσμούς και οδηγεί στην  κατάχρηση εξουσίας.

            Η γνώση της γνώσης και η σωστή πληροφόρηση, που συνιστούν τα κύρια όπλα άμυνας κατά της απόκρυφης και της ιδιωτικής  πολιτικής, είναι δυσχερέστατα. Η διάγνωση της αλήθειας με απόλυτη ορθότητα υπερβαίνει τα γνωστικά όρια του ανθρώπου και κάθε  «αλήθεια» τελεί υπό προθεσμία διάψευσης. Η έγκυρη θεμελιωμένη επιστημονική γνώση κρίνεται βασική προϋπόθεση διαμόρφωσης της ελεύθερης πολιτικής βούλησης. Οι επιστήμονες, όμως, ως άτομα είναι εντεταγμένοι μέσα στην κοινωνία με πολλαπλές συγκρούσεις, αντιπαραθέσεις και πλουραλισμό και οι ίδιοι είναι μέρος της ενδοκοινωνικής σύγκρουσης. Δεν υπάρχει πιο ανέντιμη ακαδημαϊκή στάση από εκείνη που διεκδικεί απόλυτη πολιτική και κοινωνική ουδετερότητα σε κρίσεις για τα μεγάλα θέματα αξιών της ανθρώπινης συμβίωσης. Η ελευθερία του επιστημονικού λόγου κινδυνεύει, όταν η κοινωνική ένταξη του επιστήμονα αποκρύπτεται και  περιορίζεται η προστατευτική λειτουργία της διαφάνειας. Ισχύει πάντα το πανάρχαιο ερώτημα: Η δημοκρατία πρέπει να κυβερνάται από τους πολλούς δηλαδή την εκκλησία του Δήμου ή από τους σοφούς ή ισχύει εκείνο που ο Αριστοτέλης πίστευε: «εν μέρει άρχειν και άρχεσθαι»;

            Στη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κατάσταση τα θέματα  δεν επιλύονται, αλλά κατά κοινή διαπίστωση προσεγγίζονται.  Κάθε απόλυτη γνωμάτευση γίνεται μάλλον από πολιτικό δόλο. Απαιτείται τελικά μια πολιτική και επιστημονική ευθύνη, που εδράζονται στην δημοκρατική συνείδηση των πολιτών και των αρχόντων. Από αυτή τη διαλογική σχέση αναδύεται σε μεγάλο βαθμό η απαιτούμενη αξιοπιστία ως προϋπόθεση δημοκρατικής συμμετοχής των πολιτών. Η ανάδυση εμπιστοσύνης  απαιτεί τόσο  τους επιστήμονες, όσο και τους άρχοντες, όπως και το μείζον μέρος των πολιτών να έχουν διαμορφωμένο ένα κοινό συναίσθημα του συν-ανήκειν σε σύνολο, το οποίο ολοκληρώνεται από εμάς και μάς φροντίζει με τις δυνατότητες που αναδύονται από την αρμονική σύνθεση και τη λειτουργία του.

Όλα αυτά είναι θέματα ολιστικής παιδείας ( παιδαγωγίας – ανδραγωγίας). Πράγματι,  όταν μιλάμε για δημοκρατικές κοινωνίες αναφερόμαστε  όχι στη δημοκρατία ως καθεστώς, αλλά κυρίως  στη δημοκρατία ως πολιτισμό  και παιδεία. Δηλαδή ως σύνολο παραστάσεων και αξιών που εκφράζει μια αντίληψη για την ύπαρξη της ζωής και του κόσμου. Υπό αυτήν την έννοια, η δημοκρατική παιδεία δεν πρέπει να συγχέεται με την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας ως πολιτικού καθεστώτος. Κοινωνίες με δημοκρατική παιδεία είναι εκείνες που οι συλλογικές παραστάσεις τους επικεντρώνονται στην αναγνώριση του ατόμου ως υπέρτατης αξίας. Υπάρχει σαφώς μια σχέση ανάμεσα στην πολιτική εγκαθίδρυση του δημοκρατικού καθεστώτος(λαϊκή κυριαρχία, αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση, κράτος δικαίου) και στην ανάπτυξη της δημοκρατίας ως παιδείας. Ωστόσο, μπορεί να υπάρχει πολύ μεγάλη απόσταση, ενίοτε ολόκληροι αιώνες, ανάμεσα στην εγκαθίδρυση της δημοκρατίας ως καθεστώτος και στη διάδοση εντός της κοινωνίας των αξιών της δημοκρατικής παιδείας.

             Συμπεράσματα

 Η Δημοκρατία συνιστά την πιο λεπτή επινόηση του ανθρώπινου πνεύματος για την κοινωνική ζωή, καθόσον δημιουργεί συνθήκες αποκέντρωσης και διάχυσης της εξουσίας. Είναι το πιο αποτελεσματικό όπλο που έχει επινοήσει ο άνθρωπος για να αντιμετωπίσει την αφροσύνη και την αλαζονεία που παράγει κάθε υπερβολή. Συνιστά το κορυφαίο πολίτευμα του άριστου μέτρου, της ταπεινότητας και της συμμετοχικότητας του ατόμου.  Είναι μια εξελικτική διαδικασία πάντα «εν κινήσει» που δεν είναι ολοκληρωμένη ποτέ. Συνιστά  τη ζωτική δύναμη(αρνητική εντροπία) κάθε κοινωνικού συνόλου. Πρέπει καθημερινά να αποδεικνύει ότι είναι «ζωντανή» και πάντα  ενεργή. Ως «ζωντανός» οργανισμός συνιστά μια αέναη διεργασία που μοιάζει με ροή ευθύνης σε ρόλο ενέργειας για την τήρηση  ζωντανής της Πολιτείας. Είναι ένα διαρκές άλγημα και πρόταγμα όλων των μελών της για να αποδώσει άνθη και καρπούς σε πεδία, όπως ήθη, ίσες ευκαιρίες και οι ανώτερες μορφές αλληλεπίδρασης των ανθρώπων, σε πεποιθήσεις και θρησκευτικά πιστεύω σε κάθε πτυχή του δημόσιου και ιδιωτικού βίου.

Τα μεγάλα κοινωνικά θέματα, όπως είναι η Δημοκρατία, δεν επιδέχονται μονοσήμαντες λύσεις, αλλά προσεγγίζονται με διαλογική σχέση πολιτικής και επιστημονικής ευθύνης, από την οποία αναδύεται η δημοκρατική ευθύνη. Η ικανότητα του συμμετέχειν   στη δημοκρατική ζωή της Πατρίδας  συνιστά αρετή. Είναι θέμα παιδείας και αγωγής και  ευδοκιμεί, όπου επικρατούν το άριστον μέτρον, η ταπεινότητα ως αντίδοτο της αλαζονείας και η αποφυγή της δουλικότητας.

            Η δημοκρατική συμβίωση έχει από τη φύση της ένα βαθμό εντροπίας (αταξίας), που οφείλεται στο ότι αποδίδεται ένας βαθμός ατομικής ελευθερίας.  Η ενότητα του κοινωνικού σώματος αμφισβητείται διαρκώς, καθόσον στηρίζεται στη συνειδητή πειθαρχία και αυτοπειθαρχία

 Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στις εκλογές και στα κόμματα. Απαιτείται και η αέναη δημοκρατική παιδεία. Η εξουσία επικεντρώνεται σε  επιμέρους εξουσίες που εξισορροπούνται μεταξύ τους και οι ασκούντες την εξουσία είναι  εντολοδόχοι και όχι ανεξέλεγκτοι.

            Η βασική αρχή της ισότητας της ψήφου δεν συνιστά και απόλυτη ισότητα. Δεν είναι  ένα είδος ισοπεδωτικής ομοιομορφίας και πρέπει να θεωρηθεί ως ισονομία, ισοδυναμία και όχι ταυτοσημία και  κατάργηση της αριστείας.

Οι υπερβολικές υποσχέσεις  και οι φιλόδοξες διακηρύξεις συνήθως γίνονται αρεστές, αλλά  δύσκολα υλοποιούνται  και απογοητεύουν.  

    

Το δημοκρατικό ιδεώδες σημαίνει αυτοκυβέρνηση, ήτοι απαιτεί αυτοοργάνωση, αυτονομία, αυτοδιαχείριση και συν-ευθύνη στα πάντα. Απαιτεί πολίτες σώφρονες, αγαθούς ώστε να δικαιούνται μερίδιο στη διακυβέρνηση της χώρας. Απαιτεί περισσότερα από όσα είναι συχνά διατεθειμένοι να δώσουν οι πολίτες. Δεν σημαίνει μακαριότητα, ηρεμία, ακινησία και πλήρωση. Ποτέ οι δημοκρατικές κατακτήσεις δεν είναι απόλυτα προστατευμένες. Απαιτείται συνεχής ανησυχία και  ακοίμητη εγρήγορση. «Σε ένα κακό δημοκρατικό γίγνεσθαι ακόμη και οι ενάρετοι πολίτες δεν μπορούν να δρουν προς όφελος του συνόλου». Η Δημοκρατία συνιστά αειφόρο αξία!

Σήμερα,  η παγκοσμιοποιημένη ποικιλόμορφη  δημοκρατία αντιμετωπίζει συνεχώς και νέους κινδύνους. Η ανθρώπινη προσωπικότητα έχει τεθεί   σε δεύτερη μοίρα έναντι του εμπορικού κέρδους. Η μαζική κουλτούρα έχει κυριαρχήσει της πνευματικής καλλιέργειας. Οι φοβερές ανισότητες σε συνδυασμό με την ακραία ατομοκρατία  ενισχύουν τη βαρβαρότητα. Η  αγωγή με την κάθετη διδασκαλική έννοια έχει χάσει σημαντικό μέρος από την αίγλη της και την ουσία της λόγω της οριζόντιας διάδοσης καταιγισμού πληροφοριών και μιμήσεων μέσω των κάθε είδος ΜΜΕ και διαδικτύου.

Εκτιμάται ως απόλυτα  επιτακτική μια κοπερνίκεια στροφή στην όλη παιδεία, ώστε να καλλιεργηθεί μεταξύ των πολιτών που λειτουργούν ως μέλη δημοκρατικής πολιτείας πνεύμα αδελφοσύνης, όμοιο με εκείνο της μικροκοινωνίας, δηλαδή της Οικογένειας. Μόνον σε πνεύμα αδελφοσύνης  βρίσκουν νόημα και μπορούν να εξισορροπηθούν με  δίκαιο τρόπο οι αγεφύρωτες διασπαστικές τάσεις που προκαλούνται κατά την εφαρμογή της ατομικής ελευθερίας και  ισότητας ( βασικές αξίες της δημοκρατίας) και οι αντικρουόμενες συνιστώσες που ανακύπτουν, όπως η διαφορετικότητα, η ατομικότητα, η ταυτοσημία, η μη συγκρισιμότητα  και τόσα άλλα  ανθρώπινα δικαιώματα και αγαθά.  

Επίλογος

Με τις απόψεις και τις θέσεις που διατυπώθηκαν καταλήγουμε αβίαστα  ότι είναι αναγκαία μια διαρκής μέριμνα, φροντίδα και προσπάθεια  εκ μέρους όλων μας για μια πληρέστερη και δια βίου ολιστική παιδεία,  ώστε δια του παραδείγματος, της γνώσης  και της πειθούς να βοηθήσουμε τις νεότερες γενεές στην εμπέδωση του συνανήκειν, την αυτοπραγμάτωσή τους και τη σύμπραξη συμμετοχικής δημοκρατίας όλων των πολιτών.

                                                                                    Δημήτρης Κ. Μπάκας

                                                                                                 Μάϊος 2019

ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ – ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΚΟΣΜΟ Δημήτρης Κ. Μπάκας

Προοίμιο

Η καταπληκτική και χωρίς προηγούμενο ανάπτυξη των τεχνολογικών και επιστημονικών τομέων που έχει προσδώσει στον άνθρωπο τεράστιες δυνατότητες αντιμετώπισης των κάθε είδος δυσχερειών και προβλημάτων ομολογουμένως δεν εξασφάλισε την ολβιότητα του ανθρώπου, παρά το ότι ως σύνολο ο Κόσμος μας είναι, ίσως, ο καλύτερος που υπήρξε ποτέ μέχρι τώρα. Αναγνωρίζεται πλέον ως βασική αρχή ο ανθρωποκεντρισμός, τουλάχιστο για το δυτικό καλούμενο Κόσμο, με πολίτευμα, έστω και κατ΄ όνομα σχεδόν σε όλο τον Πλανήτη μας την «δημοκρατία» σε ποικίλες παραλλαγές και ελάχιστες κοινές ομοιότητες. Ο ανθρωπότητα κατέστη κύριος του εαυτού της και προσπαθεί να κατακυριεύσει τον Κόσμο, αφού πλέον αριθμεί πολλά δισεκατομμύρια. Από εκεί που ο άνθρωπος θεωρούσε τον εαυτό του πλασμένο «κατ΄ εικόνα και ομοίωση του Δημιουργού του» πλέον ξεπέρασε κάθε όριο αλλοιώνοντας τον εαυτό του και τον έκανε αγνώριστο! Κατέστη πλέον ένα «χαμένο παράδειγμα» χάνοντας το «νόημα της ζωής του». Αφενός τεμαχίζοντας το «ιερό» θεωρούμενο σώμα του αλλά και παραμορφώνοντας το είναι του. Από κυρίαρχος του εαυτού του ήδη κατέστη υποχείριος των δικών του επιτευγμάτων. Από πρόσωπο μετατράπηκε σε εργαλείο των τεχνολογικών απαιτήσεων. Από ολοκληρωμένος άνθρωπος τείνει να καταστεί ένας απόλυτα εξειδικευμένος γνώστης ενός ελάχιστου τομέα γνώσης. Ένα είδος «τυφλοπόντικα» με ικανότητες εξαιρετικές αλλά απόλυτα περιορισμένες και με πολλαπλές τυφλότητες. Η γενική, ολιστική γνώση πλέον είναι όνειρο απατηλό και ταυτόχρονα χάθηκε και η ανθρωπινότητα, ως ειδοποιός διαφορά. Ο άνθρωπος κατέστη ένα εργαλείο για πολλούς άλλους σκοπούς εκτός τού να βελτιωθεί ως άνθρωπος. Έγινε οπαδός,  πελάτης, ένας αριθμός και όχι πρόσωπο. Και αυτό λόγω ακριβώς ενός αντικειμενικά βεβαιωμένου κακού της υπερβολικής μονομερούς εκπαίδευσής του και της ουσιαστικής κατάργησης της αρμονικής ολιστικής παιδείας του. Η «ανισόρροπη ανάπτυξη» με υπερεκτίμηση και εξάπλωση της επιστημονικής και τεχνολογικής «εργαλειακής» εκπαίδευσης σε  βάρος της κλασσικής παιδείας. Είναι απαραίτητη μια ισόρροπη ανάπτυξη όλων των πολιτιστικών αξιών, που συνιστά τη φυσική λύση του προβλήματος.

Εισαγωγή

Υπάρχει άραγε κάποιος σκοπός ανώτατος πέραν από την ίδια τη ζωή; Και εάν δεχτούμε ότι δεν υπάρχει κάποιο άλλο νόημα πρέπει να παραδεχτούμε ότι υπάρχει ένας μοναδικός σκοπός: η δημιουργία πολιτισμού. Η καλλιέργεια και δημιουργία, δηλαδή, των συνθηκών εκείνων που θα εξασφαλίσουν τις καλύτερες βιωματικές προϋποθέσεις στα πρόσωπα. Κοντολογίς η πραγμάτωση των αξιών (ιδεών) της αλήθειας, της ωραιότητας και της ηθικής τάξης στα ανθρώπινα έργα και τις πράξεις. Αυτό είναι ο αυτονόητος ύπατος σκοπός για όλη την ανθρωπότητα. Εάν ο άνθρωπος σήμερα, στη γενική περίπτωση, θεωρείται ως η ύπατη αξία της Κόσμου, το ύπατο αγαθό, ως δώρο, αποτελεί η εγκόσμια ζωή του, που δεν είναι απλά μια διάβαση προς άλλους αξιότερους κόσμους, αλλά είναι αυτοσκοπός ήτοι απόλυτη αξία. Το άξιο δεν είναι το υπερβατικό μόνον, αλλά εξ ίσου και το εγκόσμιο, ήτοι η αξία των πράξεων και των έργων του κάθε ανθρώπου, ως πρόσωπο ελεύθερο και δημιουργικό. Η δημιουργική δύναμη του ανθρώπου είναι πηγή του ορθού λόγου, πλαστουργός του ωραίου και οργανωτής της ορθής κοινωνικής(ηθικής) συμπεριφοράς. Αυτό είναι το κύριο χαρακτηριστικό του «δυτικού» πολιτισμού. Ο άνθρωπος ως πρόσωπο αυτόνομο πηγή πράξεων και έργων με κορυφαίο υποκειμενικό αγαθό την ελευθερία του, που συνιστά το αντικείμενο της παιδείας προς την ελευθερία, της ολιστικής, δηλαδή, παιδείας.

Αλήθεια- κάλλος -αγαθό

Ο Λόγος οδηγεί στη γνώση, τη μάθηση και την αλήθεια με στηρίγματα τις αισθήσεις μας. Ο σύγχρονος κόσμος ανήκει στις ανθρωποκεντρικές περιόδους της ιστορίας σε διάκριση με άλλες που χαρακτηρίζονται θεοκρατικές ή υλοκεντρικές. Κυριαρχούν η ελευθερία και δημιουργικότητα της προσωπικότητας, που δίνει νόημα στη ζωή. Πρώτη δύναμη είναι ο Λόγος, που πηγάζει από την ανθρώπινη συνείδηση και συμφιλιώνεται με την αίσθηση, την οποία δεν καταπνίγει αλλά την καθοδηγεί και ανατροφοδοτείται. Ο Λόγος δεν αποστρέφεται την ύλη, στην οποία δίνει ωραίες μορφές που αποπνέουν κάλλος. Τέλος σύμφωνα με το Λόγο οργανώνονται οι σχέσεις του ανθρώπου με τη φύση και τους συνανθρώπους του, ώστε να ζει μέσα σε μια πολιτική και ηθική τάξη των κοινωνιών, με αμοιβαίο σεβασμό της ελευθερίας με κριτήριο πάντα  τον ορθό Λόγο.

Δεν εξαντλείται Πολιτισμός στη θεραπεία της αξίας της αλήθειας. Η αξία του ωραίου είναι εξίσου απαραίτητη για την πλήρωση του ανθρώπου. Πλάι  στις επιστήμες στέκονται ισοδύναμες και οι τέχνες, που ζητούν το μερίδιό τους από την ψυχή του. Ο Ελληνισμός ανέδειξε το κάλλος στα εγκόσμια αναζητώντας παντού το χρυσό μέτρο. Την πειθαρχία των μερών κάτω από το νόημα του συνόλου. Την αρμονία της μορφής και της ουσίας στο ύπατο σημείο τελειότητας. Ξεχωρίζει απέναντι στο βυζαντινό ασκητισμό, όπως και στην υπερβολή του άλογου στοιχείου του ρομαντισμού και την απειθαρχία και ανομία της μεταγενέστερης σύγχρονης Τέχνης.

Στο χώρο της κοινωνικής συμβίωσης η κλασσική παιδεία έδιδε προβάδισμα στους κανόνες που πηγάζουν από τη φύση και το κατά τον λόγο δίκαιο και όχι σε δόγματα θρησκευτικά και μύθους. Πάντα κυριαρχούσε το μέτρο της χρυσής αναλογίας, που είχε ισχύ και στις σχέσεις ατόμου και συνόλου.

Ο Χριστιανισμός, που συνιστά το σημαντικότερο στοιχείο, το οποίο προστέθηκε στον ανθρωποκεντρικό κόσμο του Ελληνισμού θεοποίησε τον Λόγο. Εξύψωσε την ηθική συμβίωση των ανθρώπων και πρόσθεσε μια ορισμένη όψη της αισθητικής δημιουργικότητας, αλλά δεν μετέβαλε τις βασικές θέσεις του Ελληνισμού. Στο χώρο της Τέχνης εισήγαγε την αδέσμευτη από τον λόγο συγκίνηση και έλλαμψη -πληρότητα, την άπειρη νοσταλγία προς κάτι καλύτερο από το εγκόσμιο. Μια πολιτεία αγγέλων, έναν Παράδεισο. Ένα εξωλογικό στοιχείο απόλυτης αρμονίας, ρομαντικό, θεϊκό τέλειο.. Στις σχέσεις των ανθρώπων εξιδανικεύοντας τον αρχαίο έρωτα και πλαταίνοντας τον ηθικό νόμο, χάρισε εκείνα τα πνευματικά πλάτη που στην εγκόσμια ζωή αντέχουν μόνο συνδυασμένα με τον έλλογο ηθικό νόμο. Την ανυστερόβουλη αγάπη έθεσε ως ύπατο σημείο ηθικού δεσμού επάνω από τον οίκτο, ανθρωπιά. Αλλά για την οργάνωση της εγκόσμιας ζωής, ως βάση μένει ο ηθικός νόμος.

Συμπεράσματα- επίλογος

Κάθε άνθρωπος, κάθε έθνος υπάρχουν για να εκπληρώσουν τον ύπατο και μοναδικό σκοπό της Ανθρωπότητας, που είναι η ανάπτυξη των αξιών που βρίσκουν την ενιαία τους έκφραση στο Αγαθό. Η φιλοσοφία βρίσκεται, όπου υπάρχει αναζήτηση της αλήθειας, είναι σε απόσταση από την εφαρμοσμένη επιστήμη, αλλά επικαλύπτει όλες τις θεωρητικές επιστήμες. Με τη θεραπεία της αξίας της αλήθειας δεν εξαντλείται ο ανθρωπισμός. Η αξία του ωραίου είναι εξίσου απαραίτητη.

Η θρησκεία «τελειώνει» το πνεύμα του ανθρώπου και ολοκληρώνει την πνευματική φυσιογνωμία του. Η φιλοσοφία, οι επιστήμες, η Τέχνη και η Θρησκεία έχουν ορισμένα απαραίτητα θεμέλια στον εσωτερικό άνθρωπο, που αποτελούν την πηγή κάθε είδους αξίας του ανθρώπου. Αυτά είναι οι ριζικές «στάσεις» του ανθρώπου, ως πρόσωπο, από τις οποίες αναδύεται στην θεωρία και πράξη ο πολιτισμός του και συγκροτούν τον πολιτισμένο άνθρωπο.

Από αυτές, ήτοι την διαρκή αναζήτηση της αλήθειας, την καλλιέργεια του κάλλους και τη βούληση για πραγμάτωση του αγαθού, πρέπει να αρχίσει η καλλιέργεια της όλης προσωπικότητας, η διάπλαση. Αυτές συνθέτουν το αντικείμενο της ολιστική παιδείας του και αυτές πρέπει να εμφυσήσουν την ποιότητά τους, το νόημά τους και σε όλες τις επιστημονικές, καλλιτεχνικές ή θρησκευτικές επιδόσεις στη θεωρία, όπως και στις ηθικές και πολιτικές επιδόσεις στην πράξη. Αυτές στην ενότητά τους αποτελούν την ανθρωπινότητα του ανθρώπου.

Αυτές τις αέναες και στον ύπατο βαθμό τελειότητας αξίες απέδωσε ο άνθρωπος στο Υπέρτατο ΟΝ, τον Θεόν του, τον οποίο χαρακτήρισε ως Πάνσοφο (Γνώστη πάσης αλήθειας), Πάγκαλο (έκφραση του τέλειου κάλλους) και Πανάγαθο (Δημιουργό του Ύπατου Αγαθού).

Οι πολιτισμοί, οι θρησκείες, οι επιστήμες κ λ π, ως αναδύσεις του ανθρωπίνου πνεύματος είναι οιονεί «ζωντανοί» οργανισμοί και φέρνουν συστατικά των καιρών που έλαβαν την αρχική μορφή τους. Αναφύονται από συνθέσεις πνευματικών ανθρώπινων ενεργημάτων, αναπτύσσονται και καρποφορούν, αλλά εξασθενίζουν και ενίοτε αφανίζονται.

Ο Ελληνισμός, ως πολιτισμός και ο Χριστιανισμός, ως θρησκεία, ανήκουν σε εκείνες τις ελάχιστες αναδύσεις, που άντεξαν στις μεταβολές, ενίοτε ολέθριες, της ανθρωπότητας και άφησαν ανεξίτηλη την επιρροή τους στο ανθρώπινο γίγνεσθαι, γιατί προσέδωσαν στην ανθρώπινη ζωή μοναδικές ποιότητες.

Εκτιμάται ότι το ίδιο θα συμβεί και στο μέλλον. Η σύνθεσή τους διήλθε από στάδια κρίσιμα γεμάτα αντιπαλότητες, ανταγωνισμούς, αλλά και αλληλο-συμπληρώσεις, από τις οποίες αναδύθηκαν περαιτέρω νέες δυνάμεις για αναγέννηση και ανάπτυξη. Η όλη αλληλεπίδραση με πολλαπλές αναδράσεις έλαβε χώρα μέσα στον Ρωμαϊκό χώρο-χρόνο, όπου αναδύθηκε η νομική πολιτική τεκμηρίωση των ανθρώπινων σχέσεων.

Τα τρία αυτά ανεκτίμητα δημιουργήματα του ανθρώπινου πνεύματος (Ελληνικός Ανθρωπισμός, Χριστιανισμός και Ρωμαϊκό Δίκαιο) συνδέθηκαν άρρηκτα   μεταξύ τους. Συνδέθηκαν σε υψηλό βαθμό αρμονικότητας,  ώστε τελικά συνιστούν τα θεμέλια του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, από  τον οποίο αναδύθηκε ο πολιτισμός του Σύγχρονου Κόσμου.

                                                                                     Δημήτρης Κ. Μπάκας

                                                                                        Απρίλιος  2019